SRT शेती: शाश्वत उत्पादनासाठी पाण्याच्या बचतीचं वैज्ञानिक तंत्र
SRT शेती म्हणजे काय, ती कशी राबवायची आणि यामुळे पाणी व खर्चात किती बचत होते याची संपूर्ण माहिती जाणून घ्या. शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त मार्गदर्शन.
दरवर्षी पावसाचं प्रमाण कमी-जास्त होत असताना आणि विहिरींची पाणीपातळी खालावत असताना, कमी पाण्यात जास्त उत्पादन देणारं तंत्र शोधणं ही आजच्या शेतकऱ्यांची खरी गरज बनली आहे. SRT शेती याच गरजेतून पुढे आलेलं एक वैज्ञानिक तंत्र आहे. या लेखात आपण SRT शेती म्हणजे नेमकं काय, ती कशी राबवली जाते, तिचे फायदे कोणते आणि ती अवलंबताना कोणती काळजी घ्यावी, हे सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
SRT शेती म्हणजे काय?
SRT म्हणजे सगुणा रिजनरेटिव्ह टेक्निक (Saguna Regenerative Technique), ज्याला सगुणा राईस टेक्निक असेही म्हटले जाते. रायगड जिल्ह्यातील नेरळ येथील सगुणा बाग या शेतात चंद्रशेखर भडसावळे आणि त्यांच्या टीमने 1999 ते 2011 या 12 वर्षांच्या संशोधनातून हे तंत्र विकसित केले. ही एक शून्य मशागत (Zero Tillage) आणि संवर्धित शेती (Conservation Agriculture) पद्धत आहे, ज्यामध्ये जमीन नांगरल्याशिवाय आणि चिखलणी न करता थेट कायमस्वरूपी गादीवाफ्यांवर पीक घेतले जाते.
पारंपरिक भातशेतीत रोपवाटिका तयार करणे, चिखलणी करणे आणि नंतर पुनर्लागवड करणे या तीन मेहनतीच्या पायऱ्या असतात. SRT तंत्रात या पायऱ्या पूर्णतः वगळल्या जातात. त्याऐवजी बियाणे थेट कायमस्वरूपी तयार केलेल्या गादीवाफ्यावर ठराविक अंतरावर पेरले जाते, ज्यामुळे मुळांना पुरेसा प्राणवायू आणि योग्य प्रमाणात ओलावा मिळत राहतो.
SRT शेतीमुळे पाण्याची बचत कशी होते?
पारंपरिक भातशेतीत चिखलणीसाठी शेत सतत पाण्याने भरून ठेवावे लागते, त्यामुळे मोठ्या प्रमाणात पाणी वाया जाते. SRT पद्धतीत चिखलणीची गरजच नसल्याने आणि गादीवाफ्यांची रचना मुळांशी योग्य वाफसा राखत असल्याने शेतकऱ्यांना गरजेनुसारच पाणी द्यावे लागते. सगुणा रुरल फाउंडेशनने नोंदवलेल्या माहितीनुसार, या तंत्रामुळे साधारण 50 टक्क्यांपर्यंत पाण्याची बचत होते आणि लागवडीच्या खर्चातही जवळपास 40 टक्के घट होते.
याशिवाय, ट्रॅक्टर किंवा नांगराच्या सततच्या वापरामुळे जमिनीखाली एक कठीण थर तयार होतो, ज्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत न मुरता वाहून जाते. SRT तंत्रात नांगरणी होत नसल्याने मातीची नैसर्गिक रचना टिकून राहते आणि पावसाचे पाणी जमिनीत अधिक प्रमाणात मुरते, त्यामुळे भूजल पातळी सुधारण्यासही मदत होते.
SRT तंत्राचे वेगळेपण आणि वैज्ञानिक आधार
गादीवाफ्यावर पीक घेतल्याने रोपांची मुळे नेहमी हवेशीर वातावरणात राहतात. मागील पिकाची मुळे जमिनीतच ठेवली जात असल्याने जमिनीतील सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वेगाने वाढते. यामुळे नैसर्गिक गांडुळांची आणि उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची संख्या आपोआप वाढते, जी जमिनीचा पोत सुधारण्यास मदत करते.
गादीवाफ्यावर रोपांमधील अंतर साच्याच्या साह्याने निश्चित केले जात असल्याने प्रति एकर रोपांची संख्या नियंत्रित ठेवता येते. यामुळे प्रत्येक रोपाला पुरेसा सूर्यप्रकाश आणि अन्नद्रव्ये मिळतात, परिणामी पानांची वाढ अधिक जोमदार होते आणि एकूण जैविक उत्पादन वाढते.
SRT शेतीचे प्रमुख फायदे
खर्च आणि श्रमात लक्षणीय बचत हा या तंत्राचा सर्वात मोठा फायदा आहे. नांगरणी, चिखलणी, पुनर्लागवड आणि निंदणी या मेहनतीच्या कामांची गरज नसल्याने मजुरी खर्चात मोठी घट होते. फाओ (अन्न व कृषी संघटना) च्या नोंदीनुसार, या पद्धतीत मजुरांवर आणि यंत्रांवर होणारा खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.
पीक लवकर तयार होणे हा दुसरा महत्त्वाचा फायदा आहे. SRT पद्धतीने घेतलेले भातपीक पारंपरिक पद्धतीपेक्षा 8 ते 10 दिवस आधी तयार होते, त्यामुळे शेतकऱ्याला हंगामातील मौल्यवान वेळ वाचतो आणि पुढील पीक लवकर घेता येते.
मातीची धूप थांबणे आणि सुपीकता टिकून राहणे हा दीर्घकालीन फायदा आहे. जमीन उघडी न पडल्याने पावसाच्या पाण्याबरोबर वाहून जाणारी सुपीक माती वाचते आणि पुढील पिढीसाठी जमीन अधिक सुपीक राहते.
पावसाच्या लहरीपणाचा कमी परिणाम हा या तंत्राचा आणखी एक फायदा आहे. पारंपरिक पद्धतीत रोवणीसाठी योग्य पावसाची वाट पाहावी लागते, मात्र SRT मध्ये थेट पेरणी होत असल्याने पावसाच्या अनियमिततेचा फारसा फटका बसत नाही.
SRT शेती सुरू करण्यासाठी टप्प्याटप्प्याने मार्गदर्शन
जमीन तयार करताना सर्वप्रथम शेतात कायमस्वरूपी गादीवाफे तयार करावे लागतात. एकदा तयार केलेले हे वाफे पुढील अनेक हंगामांसाठी वापरता येतात, त्यामुळे दरवर्षी नव्याने मशागत करावी लागत नाही.
बियाणे निवड आणि पेरणी करताना निरोगी आणि प्रमाणित बियाणे वापरावे. SRT साठी तयार केलेल्या लोखंडी साच्याच्या साह्याने ठराविक अंतरावर (उदाहरणार्थ 25 x 25 सेंटीमीटर) बियाणे टोकण पद्धतीने पेरले जाते, जेणेकरून प्रत्येक रोपाला योग्य जागा मिळेल.
पाणी व्यवस्थापन करताना गरजेनुसारच पाणी द्यावे. गादीवाफ्याची रचना अशी असते की जास्तीचे पाणी आपोआप वाफ्याच्या बाजूच्या चरातून वाहून जाते, त्यामुळे मुळांशी पाणी साचून राहत नाही.
मागील पिकाचे अवशेष व्यवस्थापन करताना पीक काढणीनंतर उरलेली मुळे आणि काडीकचरा जमिनीतच ठेवावा. हा सेंद्रिय भाग पुढील पिकासाठी नैसर्गिक खत म्हणून काम करतो आणि जमिनीचा पोत सुधारतो.
फेरपालट पीक नियोजन करताना एकाच वाफ्यावर खरीप, रब्बी आणि उन्हाळी अशा तीन हंगामांत वेगवेगळी पिके घेता येतात. भातानंतर गहू, हरभरा, कांदा, भाजीपाला अशी 25 ते 30 प्रकारची पिके या पद्धतीने घेतली जाऊ शकतात.
SRT शेती अवलंबताना घ्यावयाची काळजी
सुरुवातीला गादीवाफे तयार करण्यासाठी थोडी अतिरिक्त मेहनत आणि योग्य मार्गदर्शन आवश्यक असते. वाफ्याची रुंदी, उंची आणि साच्याचे मोजमाप चुकल्यास अपेक्षित परिणाम मिळत नाही, त्यामुळे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण घेऊनच हे तंत्र सुरू करणे योग्य ठरते.
तणनियंत्रणासाठी सुरुवातीच्या टप्प्यात योग्य नियोजन आवश्यक असते, कारण नांगरणी नसल्याने तणांचे व्यवस्थापन वेगळ्या पद्धतीने करावे लागते. स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा सगुणा बाग यांच्याकडून याबाबत योग्य मार्गदर्शन घेणे उपयुक्त ठरते.
शेतकऱ्यांसाठी तज्ज्ञ सल्ला
SRT तंत्र अवलंबण्यापूर्वी आपल्या भागातील जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि हवामान लक्षात घेऊन एका लहान क्षेत्रावर प्रथम प्रायोगिक तत्त्वावर हे तंत्र वापरून पाहावे. यश मिळाल्यानंतरच संपूर्ण शेतात याची अंमलबजावणी करावी, जेणेकरून जोखीम कमी राहील आणि तंत्राची पूर्ण माहिती अनुभवातून मिळेल.
निष्कर्ष
SRT शेती हे केवळ पाणी वाचवणारे तंत्र नाही, तर मातीचे आरोग्य सुधारणारे, खर्च कमी करणारे आणि उत्पादन वाढवणारे एक संपूर्ण शाश्वत शेती मॉडेल आहे. महाराष्ट्रातील हजारो शेतकरी आज या तंत्राच्या मदतीने कमी खर्चात आणि कमी पाण्यात चांगले उत्पादन घेत आहेत. योग्य मार्गदर्शन आणि सुरुवातीचे नियोजन केल्यास कोणताही शेतकरी हे तंत्र यशस्वीपणे राबवू शकतो.
जर तुम्हीही पाण्याच्या टंचाईशी झुंजत असाल किंवा शेतीचा खर्च कमी करण्याचा विचार करत असाल, तर SRT शेतीची सविस्तर माहिती घेऊन तुमच्या भागातील प्रगतिशील शेतकऱ्यांशी किंवा कृषी तज्ज्ञांशी चर्चा करा.
तुमचं मत आम्हाला सांगा
तुम्ही किंवा तुमच्या ओळखीच्या कोणी शेतकऱ्याने SRT तंत्र वापरून पाहिलं आहे का? तुमचा अनुभव खाली कमेंटमध्ये नक्की शेअर करा, त्यामुळे इतर शेतकऱ्यांनाही योग्य निर्णय घेण्यास मदत होईल. हा लेख उपयुक्त वाटला असेल तर तो तुमच्या शेतकरी मित्रांसोबत आणि गटांमध्ये शेअर करा, जेणेकरून अधिकाधिक शेतकऱ्यांपर्यंत ही माहिती पोहोचेल.
अशाच शाश्वत शेती तंत्रज्ञान, सरकारी योजना आणि शेतीविषयक अद्ययावत माहितीसाठी Mahiti In Marathi ला फॉलो करा आणि आमच्या WhatsApp व Telegram चॅनेलमध्ये सामील व्हा, जेणेकरून प्रत्येक नवीन लेख थेट तुमच्यापर्यंत पोहोचेल.
🌸 आर्थिक माहिती आणि महत्त्वाच्या अपडेट्ससाठी आम्हाला फॉलो करा:
| प्लॅटफॉर्म | लिंक |
| 🌐 Website | https://www.mahitiinmarathi.in |
| 💬 WhatsApp Channel | https://whatsapp.com/channel/0029Val2tuCJuyAB49GXhp14 |
| https://www.facebook.com/mahitiinmarathi | |
| https://www.instagram.com/mahitiinm | |
| 🧵 Threads | https://www.threads.net/@mahitiinm |
| 📢 Telegram | https://t.me/+8748TkxWbp85YzVl |
| mahitiinm@gmail.com |
FAQs
1. SRT शेती म्हणजे नेमके काय? SRT म्हणजे सगुणा रिजनरेटिव्ह टेक्निक, जी नांगरणी आणि चिखलणी न करता कायमस्वरूपी गादीवाफ्यांवर पीक घेण्याची शून्य मशागत पद्धत आहे.
2. SRT शेतीमुळे पाण्याची किती बचत होते? सगुणा रुरल फाउंडेशनच्या नोंदीनुसार, या तंत्रामुळे साधारण 50 टक्क्यांपर्यंत पाण्याची बचत होऊ शकते, कारण चिखलणीसाठी शेत सतत पाण्याने भरून ठेवण्याची गरज नसते.
3. SRT तंत्र फक्त भातासाठीच वापरता येते का? नाही. सुरुवातीला भातासाठी विकसित झालेले हे तंत्र आता गहू, ज्वारी, कडधान्ये, भाजीपाला, कांदा यांसह 25 ते 30 प्रकारच्या पिकांसाठी वापरले जाते.
4. SRT शेती सुरू करण्यासाठी कोणते साहित्य लागते? कायमस्वरूपी गादीवाफे तयार करण्यासाठी लागणारी अवजारे आणि ठराविक अंतरावर बियाणे पेरण्यासाठी लोखंडी साचा (मार्कर) आवश्यक असतो.
5. SRT तंत्रामुळे उत्पादन खर्च किती कमी होतो? उपलब्ध माहितीनुसार नांगरणी, चिखलणी आणि निंदणीची गरज नसल्याने लागवड खर्चात जवळपास 40 ते 50 टक्क्यांपर्यंत बचत होते.
6. SRT शेतीचे प्रशिक्षण कुठे मिळू शकते? रायगड जिल्ह्यातील नेरळ येथील सगुणा बाग या ठिकाणी SRT तंत्राचे मूळ संशोधन झाले असून तेथे तसेच अनेक कृषी विज्ञान केंद्रांमार्फत याचे प्रशिक्षण दिले जाते.
7. SRT शेतीचा जमिनीच्या आरोग्यावर काय परिणाम होतो? नांगरणी न झाल्याने मातीची धूप थांबते, सेंद्रिय कर्ब वाढतो आणि नैसर्गिक गांडुळांची संख्या वाढून जमिनीचा पोत सुधारतो.
8. लहान शेतकरीही SRT तंत्र वापरू शकतात का? होय. सुरुवातीला लहान क्षेत्रावर प्रायोगिक तत्त्वावर हे तंत्र वापरून पाहणे आणि यश आल्यावर संपूर्ण शेतात राबवणे हा योग्य मार्ग आहे.
Internal Linking Suggestions
- बियाणे उगवण क्षमता कशी तपासावी? घरच्या घरी सोपी चाचणी 2026
- शेतीसाठी कडूनिंब – निंबोळी अर्क आणि पावडर 2026
- सिंचन विहिरी साठी अनुदान आता 5 लाख रुपये
- 2026 कमी पाऊस – खरीप हंगामात कोणते पीक घ्यावे? वाण निवड
- किटकनाशक फवारणी: पूर्वी, करताना आणि नंतर घ्यायची काळजी 2026
External References
- Saguna Rural Foundation (अधिकृत माहिती) – https://sagunafoundation.ngo
- Food and Agriculture Organization (FAO) – SRT Family Farming Knowledge Platform – https://www.fao.org/family-farming/detail/en/c/1612449/
#SRTशेती #शाश्वतशेती #पाणीबचत #शेतकरीमित्र #सगुणाबाग #मराठीशेती #कृषीज्ञान #MahitiInMarathi
