महाराष्ट्र दुष्काळ 2026: 265 तालुके जाहीर, पंचनामे व मदत याबाबत संपूर्ण माहिती

महाराष्ट्र दुष्काळ 2026: 265 तालुक्यांत अधिकृत दुष्काळ जाहीर, पंचनामे व मदतीबाबत सविस्तर माहिती

राज्यातील दुष्काळाचा प्रश्न आता अंदाजाच्या पातळीवर राहिलेला नाही. राज्य सरकारने 265 तालुक्यांमध्ये अधिकृतपणे दुष्काळ जाहीर केला असून, यासंदर्भातील शासन निर्णय (GR) मदत व पुनर्वसन विभागाकडून प्रसिद्ध करण्यात आला आहे. या लेखात कोणत्या तालुक्यांना हा निर्णय लागू आहे, कोणत्या सवलती मिळणार, पंचनामे कधी होणार आणि शेतकऱ्यांनी पुढे काय करावे, याची संपूर्ण आणि पडताळलेली माहिती दिली आहे.

महत्त्वाची सूचना: ही परिस्थिती सतत अपडेट होत असल्याने, या लेखातील माहिती 26 सप्टेंबर 2026 पर्यंत उपलब्ध अधिकृत स्रोतांवर आधारित आहे. पुढील घडामोडींसाठी शासनाच्या अधिकृत घोषणा आणि स्थानिक प्रशासनाकडून पडताळणी करत राहावी.

आतापर्यंत काय घडलं?

काही दिवसांपूर्वीपर्यंत राज्यात केवळ दुष्काळसदृश परिस्थितीचे सर्वेक्षण सुरू होते आणि अधिकृत घोषणा झालेली नव्हती. मात्र आता चित्र स्पष्ट झालं आहे:

• कृषी आयुक्तांनी 24 सप्टेंबर 2026 रोजी पर्जन्यमान व पीक स्थितीबाबतचा अहवाल शासनाला सादर केला.
• या अहवालाच्या आधारे राज्यातील 358 पैकी 265 तालुक्यांत ‘ट्रिगर-1’ (प्रथम कळ) निकष पूर्ण झाल्याचे स्पष्ट झाले.
• मदत व पुनर्वसन विभागाने यासंदर्भातील शासन निर्णय जारी करून या 265 तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर केला. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा अजित पवार यांनी याबाबत माहिती दिली.
• म्हणजेच राज्याचा जवळपास 75 टक्के भूभाग आता दुष्काळग्रस्त म्हणून घोषित करण्यात आला आहे, तर उर्वरित 93 तालुके सध्या या यादीबाहेर आहेत.

पावसाची अनियमितता, विशेषतः ऑगस्ट-सप्टेंबर महिन्यातील दीर्घ खंड, याचा सर्वाधिक फटका मराठवाडा, विदर्भ आणि खानदेश भागातील खरीप पिकांना बसला होता — याच पार्श्वभूमीवर हा निर्णय घेण्यात आला आहे.

अधिकृत शासन निर्णय (GR) तपशील

हा निर्णय अफवा किंवा केवळ बातम्यांवर आधारित नसून, महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत शासन निर्णयातून (GR) जाहीर झाला आहे. GR चा तपशील खालीलप्रमाणे:

हा GR डिजिटल स्वाक्षरीने प्रमाणित करण्यात आला असून, त्यातील परिशिष्ट-1 मध्ये सर्व 265 तालुक्यांची जिल्हानिहाय यादी नमूद आहे. वरील संकेतांक वापरून महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर हा GR शोधता येतो.

“महाराष्ट्र दुष्काळ 2026 GR”

ट्रिगर-1 म्हणजे नेमकं काय?

महाराष्ट्र शासनाच्या दुष्काळ व्यवस्थापन संहितेनुसार दुष्काळ जाहीर करण्याची प्रक्रिया दोन टप्प्यांत (ट्रिगर) होते. ट्रिगर-1 हा त्यातील पहिला व प्राथमिक टप्पा आहे.

ट्रिगर-1 कधी लागू होतो?

• जून ते सप्टेंबर या मान्सून कालावधीत सरासरीच्या तुलनेत लक्षणीय पावसाची तूट आढळल्यास
• पावसात मोठा खंड पडल्यास — हलक्या जमिनीसाठी सलग सुमारे 21 दिवस आणि भारी जमिनीसाठी सलग सुमारे 28 दिवसांचा पर्जन्यखंड
• पावसाची तूट आणि त्याचा पिकांवर होणारा प्रत्यक्ष परिणाम स्पष्ट दिसल्यास

ट्रिगर-1 लागू झाल्यानंतर पुढे उपग्रह वनस्पती निर्देशांक (NDVI), मृदा आर्द्रता आणि भूजल पातळी यांची तपासणी करून ट्रिगर-2 चा आढावा घेतला जातो, आणि त्यानंतर प्रत्यक्ष गावनिहाय पीक पाहणी करून अंतिम दुष्काळग्रस्त गावांची यादी निश्चित होते.

लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट: ट्रिगर-1 लागू होणे म्हणजे थेट पीक नुकसान भरपाई मिळणे नव्हे. त्यासाठी स्वतंत्र पंचनामे आणि पुढील निकष पूर्ण करावे लागतात.

कोणत्या जिल्ह्यांना आणि किती तालुक्यांना दुष्काळ जाहीर?

शासनाच्या निर्णयाचा लाभ बीड, लातूर, धाराशिव, नांदेड, परभणी, हिंगोली, जालना, छत्रपती संभाजीनगर, बुलढाणा, अमरावती, अकोला, वाशिम, यवतमाळ, वर्धा, नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली, नाशिक, धुळे, जळगाव, नंदुरबार, अहिल्यानगर, पुणे, सोलापूर, सांगली, सातारा, कोल्हापूर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील तालुक्यांना मिळणार आहे.

महसूल विभागनिहाय एकूण तालुक्यांची संख्या पुढीलप्रमाणे आहे:

जिल्हा व तालुकानिहाय तपशीलवार यादी

छत्रपती संभाजीनगर विभाग

• छत्रपती संभाजीनगर: छ. संभाजीनगर, कन्नड, सोयगाव, पैठण, वैजापूर, गंगापूर, खुलताबाद, सिल्लोड, फुलंब्री
• जालना: बदनापूर, घनसावंगी, अंबड, जालना, परतूर, मंठा, भोकरदन, जाफ्राबाद
• बीड: बीड, गेवराई, माजलगाव, केज, आंबेजोगाई, परळी, आष्टी, पाटोदा, शिरूर कासार, धारूर, वडवणी
• लातूर: लातूर, औसा, अहमदपूर, निलंगा, उदगीर, चाकूर, रेणापूर, शिरुर अनंतपाळ, देवणी, जळकोट
• धाराशिव (सर्व 8 तालुके): धाराशिव, कळंब, भूम, वाशी, तुळजापूर, लोहारा, परांडा, उमरगा
• नांदेड: नांदेड, बिलोली, कंधार, लोहा, हदगाव, भोकर, देगलुर, किनवट, हिमायतनगर, माहुर, धर्माबाद, उमरी, अर्धापुर, नायगाव
• परभणी: पूर्णा, पालम, परभणी, सोनपेठ, जिंतूर, गंगाखेड, सेलू, मानवत, पाथरी
• हिंगोली: हिंगोली, औंढा नागनाथ, कळमनुरी, सेनगाव, वसमत

अमरावती विभाग

• बुलढाणा: जळगाव जामोद, संग्रामपूर, चिखली, देऊळगाव राजा, मेहकर, बुलढाणा, सिंदखेड राजा, लोणार, खामगाव, शेगाव, मलकापूर, मोताळा, नांदुरा
• अमरावती: अमरावती, भातुकली, चांदूर रेल्वे, नांदगाव खंडेश्वर, धामणगाव रेल्वे, अचलपूर, अंजनगाव सुर्जी, तिवसा, धारणी, चिखलदरा, वरुड, मोर्शी, चांदूर बाजार, दर्यापूर
• अकोला: अकोट, अकोला, पातूर, तेल्हारा, मूर्तिजापूर, बाळापूर, बार्शीटाकळी
• वाशीम: वाशीम, रिसोड, मालेगाव, मंगरूळपीर, कारंजा, मानोरा
• यवतमाळ (16 तालुके): यवतमाळ, बाभुळगाव, कळंब, दारव्हा, दिग्रस, आर्णी, नेर, पुसद, उमरखेड, महागाव, वणी, मारेगाव, झरी-जामणी, केळापूर, घाटंजी, राळेगाव

नाशिक विभाग

• नाशिक: मालेगाव, बागलाण, कळवण, नांदगाव, सुरगणा, इगतपुरी, पेठ, सिन्नर, येवला, देवळा
• धुळे: धुळे, साक्री, सिंदखेडा, शिरपूर
• जळगाव: एरंडोल, पारोळा, धरणगाव, चोपडा, पाचोरा, जामनेर, जळगाव, भडगाव, अमळनेर, रावेर, चाळीसगाव, भुसावळ, बोदवड, मुक्ताईनगर, यावल
• नंदुरबार: अक्कलकुवा, शहादा, नंदुरबार, नवापूर, तळोदा, अक्राणी
• अहिल्यानगर: नगर, पारनेर, श्रीगोंदा, कर्जत, जामखेड, शेवगाव, पाथर्डी, नेवासा, राहुरी, संगमनेर, अकोले, कोपरगाव, श्रीरामपूर, राहता

नागपूर विभाग

• नागपूर (14 तालुके): नागपूर, कामठी, सावनेर, पारशिवनी, मौदा, भिवापूर, कळमेश्वर, काटोल, रामटेक, हिंगणा, उमरेड, कुही, नरखेड, नागपूर शहर
• चंद्रपूर: चंद्रपूर, भद्रावती, गोंडपिंपरी, राजुरा, कोरपना, मूल, वरोरा, सावली, चिमूर, नागभीड, सिंदेवाही, पोंभुर्णा
• वर्धा: वर्धा, सेलू, देवळी, आर्वी, समुद्रपूर, हिंगणघाट, आष्टी
• भंडारा: भंडारा, पवनी, लाखंदूर
• गडचिरोली: गडचिरोली, चामोर्शी
• गोंदिया: तिरोडा

पुणे विभाग

• सोलापूर (सर्व 11 तालुके): उत्तर सोलापूर, दक्षिण सोलापूर, बार्शी, अक्कलकोट, मोहोळ, माढा, करमाळा, पंढरपूर, सांगोला, माळशिरस, मंगळवेढा
• पुणे: भोर, वेल्हे, खेड, शिरूर, बारामती, इंदापूर, दौंड, पुरंदर
• सातारा: सातारा, खटाव, माण, फलटण, खंडाळा, महाबळेश्वर
• कोल्हापूर: पन्हाळा, राधानगरी, गगनबावडा, भुदरगड, आजरा, चंदगड
• सांगली: मिरज, आटपाडी, जत, कवठेमहांकाळ

कोकण / ठाणे विभाग

• सिंधुदुर्ग: सावंतवाडी, दोडामार्ग, कणकवली, कुडाळ, वैभववाडी, मालवण, देवगड, वेंगुर्ला
• रत्नागिरी: रत्नागिरी, संगमेश्वर, राजापूर
• रायगड: श्रीवर्धन

टीप: ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांतील एकही तालुका सध्या या यादीत समाविष्ट नाही. तसेच साताऱ्यातील कोरेगाव, पुण्यातील मुळशी-मावळ-जुन्नर, नाशिकमधील दिंडोरी-त्र्यंबकेश्वरसह काही तालुके सध्या वगळलेल्या 93 तालुक्यांमध्ये आहेत. मुख्यमंत्र्यांनी काही तालुक्यांबाबत पुढील काळात फेरआढावा घेतला जाऊ शकतो, असे स्पष्ट केले आहे.

आपला तालुका यादीत आहे की नाही, याची खात्री स्थानिक तहसील कार्यालयाकडे किंवा जिल्हाधिकारी कार्यालयाच्या अधिकृत सूचनेवरून करून घ्यावी, कारण अंतिम अंमलबजावणीचे आदेश जिल्हा पातळीवरून येतात.

ट्रिगर-1 लागू झाल्यावर कोणत्या सवलती मिळतात?

शासन निर्णयानुसार खालील सवलती व उपाययोजना संबंधित तालुक्यांत लागू करण्यात आल्या आहेत. या सर्व सवलती आपोआप मिळत नाहीत — संबंधित विभाग स्वतंत्र GR काढून त्यांची अंमलबजावणी करतो.

1. जमीन महसुलात सूट/माफी
2. पीक कर्जाचे पुनर्गठन (Restructuring)
3. शेती कर्ज वसुलीस स्थगिती
4. कृषीपंपांच्या चालू वीजबिलात सवलत आणि थकबाकीमुळे वीज जोडणी खंडित न करणे
5. शालेय/महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या परीक्षा शुल्कात माफी
6. पिण्याच्या पाण्याचा टँकरने पुरवठा
7. जनावरांसाठी चारा छावण्या व चारा उपलब्धता
8. रोजगार हमी योजनेअंतर्गत कामांना गती
9. गरजेनुसार जलसंधारणाची कामे सुरू करणे

महत्त्वाचे: ट्रिगर-1 लागू होणे म्हणजे पिकांच्या प्रत्यक्ष नुकसानीची आर्थिक भरपाई जाहीर होणे नव्हे. शासनाने स्पष्ट केले आहे की, पीक नुकसानीची स्वतंत्र आर्थिक मदत ही पंचनामे पूर्ण झाल्यानंतर, स्वतंत्र शासन निर्णयाद्वारे जाहीर केली जाईल. मदतीची नेमकी रक्कम आणि प्रति हेक्टर दर त्या वेळीच स्पष्ट होतील — त्यामुळे सध्या फिरणाऱ्या ठराविक रकमेच्या दाव्यांवर आंधळेपणाने विश्वास ठेवू नये.

पंचनामे कधी सुरू होणार?

दुष्काळ जाहीर झालेल्या 265 तालुक्यांमध्ये जिल्हाधिकाऱ्यांना तातडीने पीक पंचनामे सुरू करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत. मुख्यमंत्र्यांनी दुष्काळग्रस्त भागांना भेटी देऊन प्रशासनाला गतीने काम करण्याच्या सूचना दिल्या आहेत.

पंचनामा म्हणजे तलाठी, कृषी सहाय्यक व ग्रामसेवक यांनी प्रत्यक्ष शेतावर जाऊन पिकाच्या नुकसानीची अधिकृत नोंद करण्याची प्रक्रिया. यातील नोंदीच्या आधारेच पुढे नुकसानभरपाई व पीक विम्याचा दावा निश्चित होतो.

पंचनामा पूर्ण झाल्यानंतर साधारण पुढील टप्पे पार पडतात:

• गावनिहाय नुकसानीचा अहवाल तलाठी/कृषी सहाय्यकांकडून तहसील कार्यालयाकडे सादर होतो
• तहसील स्तरावरून एकत्रित अहवाल जिल्हाधिकारी कार्यालयाकडे जातो
• जिल्हास्तरीय समिती छाननी करून राज्यस्तरीय समितीकडे अहवाल पाठवते
• राज्यस्तरीय समितीच्या शिफारशीनंतर पीक नुकसान भरपाईचा स्वतंत्र शासन निर्णय होतो
• मदतीची रक्कम थेट लाभार्थ्यांच्या आधार-लिंक्ड बँक खात्यात (DBT द्वारे) जमा केली जाते

एक महत्त्वाची सावधगिरीची सूचना — यापूर्वी सोशल मीडियावर दुष्काळग्रस्त गावांची एक यादी व्हायरल झाली होती, जी कृषी मंत्र्यांनी खोटी असल्याचे जाहीर स्पष्ट केले होते. त्यामुळे अशा अपुष्ट यादी किंवा मेसेजवर विश्वास न ठेवता केवळ अधिकृत शासन निर्णयावरच अवलंबून राहावे.

पीक विम्याशी संबंध

ज्या शेतकऱ्यांनी प्रधानमंत्री पीक विमा योजनेअंतर्गत आपल्या पिकांचा विमा उतरवला आहे, त्यांच्यासाठी पंचनामा आणि दुष्काळ घोषणा याचा थेट संबंध येतो. पीक कापणी प्रयोग (Crop Cutting Experiment) आणि स्थानिक नैसर्गिक आपत्ती (Localized Calamity) या घटकांखाली नुकसान भरपाईचा दावा केला जाऊ शकतो. यासाठी ई-पीक पाहणी ॲपवर नोंदवलेली पिकाची माहिती आणि पंचनाम्यातील नोंद यांची सुसंगतता महत्त्वाची ठरते.

(संबंधित सविस्तर माहितीसाठी वाचा: Pradhan Mantri Pik Vima Yojana 2026 आणि E Pik Pahani 2026 — या दोन्ही विषयांवरील स्वतंत्र लेख Mahiti In Marathi वर उपलब्ध आहेत.)

शेतकऱ्यांनी कोणती कागदपत्रे आधीच तयार ठेवावीत?

पंचनामा पथक शेतावर आल्यावर आणि मदतीसाठी अर्ज प्रक्रिया वेळेत पूर्ण व्हावी यासाठी खालील कागदपत्रे आधीच व्यवस्थित ठेवावीत:

• 7/12 उतारा आणि 8-अ उतारा
• आधार कार्ड
• बँक पासबुकची झेरॉक्स (आधार-लिंक्ड खाते असणे आवश्यक)
• ई-पीक पाहणी ॲपवरील पिकाच्या नोंदीची पावती/स्क्रीनशॉट
• पीक विमा भरल्याची पावती (लागू असल्यास)
• फार्मर आयडी (ॲग्रीस्टॅक अंतर्गत नोंदणी असल्यास)
• गाव नमुना 7/12 वर पीक पेऱ्याची नोंद अद्ययावत असल्याची खात्री

ही कागदपत्रे अगोदरच तयार असल्यास पंचनामा व मदत वितरण प्रक्रिया वेगाने पूर्ण होण्यास मदत होते.

अधिकृत अपडेट कुठे तपासावे?

दुष्काळाबाबत अफवा व अपुष्ट माहिती मोठ्या प्रमाणावर पसरत असल्याने, केवळ खालील अधिकृत स्रोतांवरूनच माहिती पडताळून घ्यावी:

• महाराष्ट्र शासनाचा मदत व पुनर्वसन विभाग — अधिकृत शासन निर्णय (GR) याच विभागामार्फत प्रसिद्ध होतात
• महाराष्ट्र शासनाचा कृषी विभाग पोर्टल
• स्थानिक जिल्हाधिकारी कार्यालय आणि तहसील कार्यालय
• गावातील तलाठी व कृषी सहाय्यक यांच्याकडे प्रत्यक्ष चौकशी
• अधिकृत वृत्तसंस्था व शासकीय पत्रकार परिषदांचे वृत्त

निष्कर्ष

राज्यातील दुष्काळाचा प्रश्न आता अंदाजाच्या टप्प्यातून पुढे जाऊन अधिकृत घोषणेच्या टप्प्यात पोहोचला आहे. 358 पैकी 265 तालुक्यांत ट्रिगर-1 लागू झाल्याने जमीन महसूल सूट, कर्ज वसुली स्थगिती, वीजबिल सवलत यांसारख्या तातडीच्या सवलती सुरू झाल्या आहेत. मात्र पिकांच्या प्रत्यक्ष नुकसानीची आर्थिक भरपाई ही पंचनामे पूर्ण झाल्यानंतर स्वतंत्रपणे जाहीर होणार आहे. शेतकऱ्यांनी घाबरून न जाता आपली कागदपत्रे तयार ठेवावीत, ई-पीक पाहणीची नोंद अद्ययावत ठेवावी आणि केवळ अधिकृत शासकीय घोषणांवरच विश्वास ठेवावा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. महाराष्ट्रात दुष्काळ अधिकृतपणे जाहीर झाला आहे का? होय. राज्यातील 358 पैकी 265 तालुक्यांत ट्रिगर-1 अंतर्गत अधिकृत दुष्काळ जाहीर करण्यात आला असून, मदत व पुनर्वसन विभागाने यासंदर्भात शासन निर्णय जारी केला आहे.

2. माझा तालुका यादीत आहे की नाही, हे कसे कळेल? या लेखातील महसूल विभाग व जिल्हानिहाय यादीत आपला तालुका तपासा, तसेच स्थानिक तहसील कार्यालयाकडून अधिकृत खात्री करून घ्या.

3. दुष्काळ जाहीर झाल्यावर लगेच पीक नुकसान भरपाई मिळते का? नाही. ट्रिगर-1 मुळे जमीन महसूल सूट, वीजबिल सवलत यांसारख्या तातडीच्या सवलती मिळतात, पण प्रत्यक्ष पीक नुकसान भरपाईसाठी पंचनामे पूर्ण झाल्यानंतर स्वतंत्र शासन निर्णय काढला जाणार आहे.

4. पंचनामे कधी सुरू होणार? दुष्काळ जाहीर झालेल्या तालुक्यांत जिल्हाधिकाऱ्यांना तातडीने पंचनामे सुरू करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत.

5. पीक विमा असलेल्या शेतकऱ्यांना वेगळा फायदा मिळतो का? होय, पीक विमा घेतलेल्या शेतकऱ्यांना पीक कापणी प्रयोग व स्थानिक आपत्ती निकषांखाली स्वतंत्र भरपाईचा दावा करता येतो, मात्र त्यासाठी ई-पीक पाहणीतील नोंद अचूक असणे आवश्यक आहे.

6. सोशल मीडियावर फिरणारी दुष्काळी गावांची यादी विश्वासार्ह आहे का? नाही, यापूर्वी अशी व्हायरल यादी कृषी मंत्र्यांनी खोटी असल्याचे स्पष्ट केले होते. फक्त अधिकृत शासन निर्णयावरच विश्वास ठेवावा.

7. या दुष्काळ घोषणेचा अधिकृत शासन निर्णय (GR) क्रमांक काय आहे? मदत व पुनर्वसन विभागाने समिती-2026/प्र.क्र.82/मदत-2 या क्रमांकाने, दिनांक 25 सप्टेंबर 2026 रोजी हा शासन निर्णय जारी केला आहे.

8. शेतकऱ्यांनी आत्ता काय करावे? 7/12 उतारा, आधार कार्ड, बँक पासबुक, ई-पीक पाहणी नोंद आणि पीक विमा पावती ही कागदपत्रे तयार ठेवावीत, जेणेकरून पंचनामा पथक आल्यावर प्रक्रिया वेगाने पूर्ण होईल.

Internal Linking

• Pradhanmantri Pik Vima Yojana 2026 — https://www.mahitiinmarathi.in/pradhan-mantri-pik-vima-yojana-2026/
• E Pik Pahani 2026 — https://www.mahitiinmarathi.in/e-pik-pahani-2026/
• शेतकरी कर्जमाफी योजना महाराष्ट्र — https://www.mahitiinmarathi.in/krishi-karj-mafi-yojana-maharashtra/
• Farmer ID AgriStack — https://www.mahitiinmarathi.in/farmer-id-agristack/
• ऑनलाईन 7/12 आणि 8अ उतारा Download — https://www.mahitiinmarathi.in/online-7-12-and-8a-utara-download/
• कृषी कर्ज मित्र योजना मार्गदर्शक — https://www.mahitiinmarathi.in/krushi-karj-mitra-yojana-guide/

External Authoritative Sources

• महाराष्ट्र शासन कृषी विभाग: https://krishi.maharashtra.gov.in/
• भारतीय हवामान विभाग (IMD): https://mausam.imd.gov.in/
• प्रधानमंत्री पीक विमा योजना अधिकृत पोर्टल: https://pmfby.gov.in/