CM-SRISTHI योजना 2026: महाराष्ट्रात संशोधन आणि AI ला चालना

CM-SRISTHI योजना 2026: विद्यापीठे आणि तंत्रनिकेतनमध्ये संशोधनाला मिळणार बळ

लेख

अद्ययावत: 7 ऑक्टोबर 2026 पर्यंत उपलब्ध वृत्तांवर आधारित.

मंगळवार, 6 ऑक्टोबर 2026 रोजी मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या मंत्रिमंडळ बैठकीत उच्च व तंत्रशिक्षण विभागाच्या एका नव्या योजनेला मंजुरी मिळाली. तिचे नाव CM-SRISTHI, म्हणजेच मराठीत सीएम सृष्टी योजना.

नाव छोटे असले तरी उद्दिष्ट मोठे आहे: राज्यातील सार्वजनिक विद्यापीठे आणि शासकीय तंत्रशिक्षण संस्थांमध्ये संशोधन, नवे तंत्रज्ञान आणि उद्योगाशी जोडलेली उत्कृष्टता केंद्रे उभी करणे.

एक गोष्ट सुरुवातीलाच स्पष्ट करायला हवी. ही शिष्यवृत्ती योजना नाही आणि विद्यार्थ्यांना थेट पैसे देणारीही नाही. तिचा फायदा संस्थांच्या माध्यमातून, म्हणजे प्रयोगशाळा, संशोधन सुविधा आणि अभ्यासक्रमांमधून विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे.

मंजुरीची मुख्य माहिती एका नजरेत

सीएम सृष्टी योजना म्हणजे काय?

CM-SRISTHI चे पूर्ण रूप आहे Scheme for Research, Innovations and Technological Hubs in Higher Education Institutions. थोडक्यात, उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये संशोधन आणि तंत्रज्ञानाची केंद्रे (hubs) उभारून त्यांना उद्योगाशी जोडण्याची ही योजना आहे.

सरकारी निवेदनानुसार विकसित महाराष्ट्राचे ध्येय गाठण्यासाठी उच्च तंत्रज्ञान अवगत असलेले मनुष्यबळ आणि नवनवीन तंत्रज्ञान विकसित करण्याची क्षमता, या दोन्हींची राज्याला गरज आहे. या योजनेमागे तोच विचार असल्याचे दिसते.

योजनेत काय काय असणार आहे?

वृत्तांनुसार योजनेच्या पाच वर्षांच्या कालावधीत खालील गोष्टींना प्रोत्साहन दिले जाणार आहे:

• उत्कृष्टता केंद्रे (Centres of Excellence): डीप टेक आणि फ्रंटिअर टेक्नॉलॉजीसाठी
• संशोधन निधी: संशोधन प्रकल्पांना आर्थिक पाठबळ
• संशोधन पार्क: संशोधनाचे रूपांतर प्रत्यक्ष उत्पादन किंवा उपायांमध्ये करण्यासाठी
• उद्योग-शैक्षणिक भागीदारी: विद्यापीठे आणि उद्योग यांच्यातील सहकार्य
• AI आणि इंडस्ट्री 5.0 शी सुसंगत अभ्यासक्रम
• आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठांशी सहकार्य

डीप टेक म्हणजे मूलभूत विज्ञान आणि अभियांत्रिकीवर आधारित, विकसित व्हायला वेळ लागणारे प्रगत तंत्रज्ञान. इंडस्ट्री 5.0 मध्ये यंत्रे, AI आणि माणूस यांच्या सहकार्यावर भर असतो. या दोन्ही संज्ञांचा अभ्यासक्रमात समावेश होणे म्हणजे अभियांत्रिकी आणि तंत्रशिक्षणाच्या विद्यार्थ्यांना बदलत्या उद्योगाशी जुळणारे शिक्षण मिळण्याची शक्यता वाढते.

कोणत्या संस्थांमध्ये योजना राबवली जाणार?

मंत्रिमंडळाच्या निर्णयानुसार योजना खालील संस्थांच्या माध्यमातून राबवली जाईल:

• राज्यातील सर्व सार्वजनिक विद्यापीठे
• शासकीय उच्च व तंत्रशिक्षण संस्था
• शासकीय तंत्रनिकेतने (Polytechnic)
• रसायन तंत्रज्ञान संस्था (ICT), मुंबई
• कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग (तंत्रज्ञान विद्यापीठ), पुणे
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रशास्त्र विद्यापीठ, लोणेरे (रायगड)

यादीत शासकीय आणि सार्वजनिक संस्थांचा उल्लेख आहे. विद्यापीठांशी संलग्न खासगी किंवा अनुदानित महाविद्यालयांना या योजनेचा थेट लाभ मिळेल का, हे सध्याच्या माहितीवरून स्पष्ट होत नाही. त्यासाठी शासन निर्णयाची (GR) वाट पाहावी लागेल.

विद्यार्थी, संशोधक आणि प्राध्यापकांसाठी याचा अर्थ काय?

पुढील मुद्दे अधिकृत लाभ नाहीत, तर योजनेच्या रचनेवरून लावलेला अनुमान आहे. GR आल्यावर तपशील बदलू शकतात.

• विद्यार्थी: AI किंवा डीप टेक विषयांवरील अद्ययावत अभ्यासक्रम, उद्योगाशी जोडलेले प्रकल्प आणि प्रयोगशाळा सुविधा मिळण्याची शक्यता.
• संशोधक: संशोधन निधी आणि संशोधन पार्कमुळे प्रकल्प पुढे नेणे सोपे होऊ शकते.
• प्राध्यापक: उद्योग आणि आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठांशी सहकार्यासाठी नवे मार्ग खुले होऊ शकतात.

करिअरच्या दृष्टीने कोणती कौशल्ये आत्ताच शिकता येतील, याबद्दल वाचा: टॉप 5 स्किल्स करिअर 2026.

या योजनेसाठी अर्ज करायचा आहे का?

आम्ही तपासलेल्या वृत्तांत विद्यार्थ्यांसाठी वैयक्तिक अर्जाची प्रक्रिया, स्वतंत्र पोर्टल किंवा अंतिम तारीख जाहीर केल्याचा उल्लेख नाही. योजना संस्थांच्या माध्यमातून राबवली जाणार असल्याने तिचे स्वरूप संस्थात्मक दिसते.

तुम्ही काय करू शकता:

1. तुमच्या महाविद्यालयाच्या किंवा विद्यापीठाच्या अधिकृत सूचनाफलकावर आणि संकेतस्थळावर नवीन उपक्रमांची माहिती पाहा.
2. उच्च व तंत्रशिक्षण विभागाचे संकेतस्थळ (htedu.maharashtra.gov.in) आणि शासन निर्णयांचे अधिकृत पोर्टल वेळोवेळी तपासा.
3. “CM-SRISTHI साठी नोंदणी करा” अशा नावाने येणाऱ्या WhatsApp संदेश किंवा लिंकवर विश्वास ठेवू नका. अशा फसवणुकीपासून कसे वाचायचे, हे सरकारी योजना फसवणूक: तक्रार व सुरक्षा उपाय या लेखात दिले आहे.

अजून स्पष्ट व्हायचे मुद्दे

मंजुरी मिळाली असली तरी खालील गोष्टी आम्ही तपासलेल्या वृत्तांत आढळल्या नाहीत. त्या तथ्य म्हणून मांडता येणार नाहीत:

• योजनेसाठी एकूण निधी किती आणि वर्षनिहाय तरतूद काय
• एकूण किती उत्कृष्टता केंद्रे आणि ती कोणत्या संस्थांमध्ये
• संस्था किंवा प्रकल्प निवडण्याचे निकष
• शासन निर्णय (GR) जारी झाला आहे का, आणि त्यातील अटी
• स्वतंत्र AI विद्यापीठ किंवा मेटा विद्यापीठ स्थापन करण्याचा उल्लेख: बातम्यांमध्ये AI, इंडस्ट्री 5.0 अभ्यासक्रम आणि उत्कृष्टता केंद्रांचा उल्लेख आहे, पण स्वतंत्र विद्यापीठाचा नाही

सोशल मीडियावर या योजनेबद्दल मोठे दावे फिरल्यास (उदा. विशिष्ट रकमेची मदत किंवा नोकरीची हमी), ते अपुष्ट समजा आणि GR शी पडताळा.

त्याच बैठकीतील विद्यार्थ्यांसाठीचा थेट निर्णय: स्वाधार आणि स्वयंम

योजनांमध्ये गोंधळ होऊ नये म्हणून हे लक्षात ठेवा: त्याच दिवशी मंत्रिमंडळाने दोन विद्यार्थी योजनांतील भत्ते वाढवले. त्या CM-SRISTHI पासून पूर्णपणे वेगळ्या आहेत.

• भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना: शासकीय वसतिगृहासाठी पात्र असूनही प्रवेश न मिळालेल्या अनुसूचित जाती आणि नवबौद्ध विद्यार्थ्यांसाठी (11वी, 12वी आणि 12वी नंतरचे अभ्यासक्रम).
• पंडित दीनदयाल उपाध्याय स्वयंम योजना: अनुसूचित जमातीच्या विद्यार्थ्यांसाठी.

वृत्तांनुसार वार्षिक अनुदान असे असेल:

याशिवाय वैद्यकीय व अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्यासाठी 8,000 रुपये, तर इतर शाखांच्या विद्यार्थ्यांना 4,000 रुपये अतिरिक्त मिळतील. अंमलबजावणीचे नियम GR मधूनच निश्चित होतील. शिक्षणासाठी अन्य मदत शोधत असाल तर विद्यार्थ्यांसाठी केंद्र सरकार योजना यादी 2026 हा लेख उपयोगी ठरेल.

FAQ

1. CM-SRISTHI चे पूर्ण रूप काय आहे?

CM-SRISTHI म्हणजे Scheme for Research, Innovations and Technological Hubs in Higher Education Institutions. सोप्या मराठीत सांगायचे तर, उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये संशोधन, नवोन्मेष आणि तंत्रज्ञान केंद्रे उभारण्यासाठीची योजना.

2. सीएम सृष्टी योजना कोणासाठी आहे?

ही योजना प्रामुख्याने संस्थांसाठी आहे: राज्यातील सार्वजनिक विद्यापीठे, शासकीय उच्च व तंत्रशिक्षण संस्था, शासकीय तंत्रनिकेतने, रसायन तंत्रज्ञान संस्था (ICT) मुंबई, कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग (तंत्रज्ञान विद्यापीठ) पुणे आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रशास्त्र विद्यापीठ, लोणेरे. विद्यार्थी, संशोधक आणि प्राध्यापकांना त्याचा अप्रत्यक्ष फायदा अपेक्षित आहे.

3. सीएम सृष्टी योजनेसाठी ऑनलाइन अर्ज कसा करायचा?

आतापर्यंतच्या वृत्तांनुसार विद्यार्थ्यांसाठी वैयक्तिक ऑनलाइन अर्जाची कोणतीही प्रक्रिया जाहीर झालेली नाही. योजना संस्थात्मक स्वरूपाची दिसते. अर्जाच्या नावाने कोणतीही लिंक किंवा मेसेज आला, तर अधिकृत स्रोतावर तपासल्याशिवाय त्यावर माहिती भरू नका.

4. CM Srishti Yojana ची अधिकृत वेबसाइट कोणती?

या योजनेसाठी स्वतंत्र पोर्टल आम्हाला आढळले नाही. उच्च व तंत्रशिक्षण विभागाचे संकेतस्थळ htedu.maharashtra.gov.in हे आहे. शासन निर्णय (GR) जारी झाल्यावर तो राज्य शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळांवर उपलब्ध होईल.

5. सीएम सृष्टी योजना किती वर्षे चालणार आहे?

वृत्तांनुसार योजना 2026-27 ते 2030-31 या कालावधीत राबवली जाणार आहे, म्हणजे पाच आर्थिक वर्षांसाठी.

6. या योजनेत विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती किंवा थेट पैसे मिळणार का?

तसा उल्लेख आतापर्यंतच्या वृत्तांत नाही. योजनेचा भर संशोधन केंद्रे, संशोधन निधी आणि उद्योग भागीदारीवर आहे. त्याच बैठकीत स्वाधार आणि स्वयंम योजनांतील भत्ते वाढवण्याचा निर्णय झाला, पण तो CM-SRISTHI पासून वेगळा आहे.

निष्कर्ष

CM-SRISTHI ही विद्यार्थ्यांच्या खात्यात पैसे जमा करणारी योजना नाही. ती राज्यातील विद्यापीठे आणि शासकीय तंत्रशिक्षण संस्थांमधील संशोधनाची पायाभूत व्यवस्था मजबूत करण्याची योजना आहे. त्याचा खरा परिणाम निधी, केंद्रांची संख्या आणि अंमलबजावणीवर अवलंबून असेल, आणि ते तपशील GR आल्यानंतरच कळतील.

तोपर्यंत दोन गोष्टी करा: तुमच्या संस्थेच्या अधिकृत सूचनांकडे लक्ष ठेवा आणि योजनेच्या नावाने येणाऱ्या अनधिकृत लिंकपासून सावध राहा. नवीन माहिती समोर आल्यावर हा लेख अद्ययावत केला जाईल.

Internal Linking Suggestions

1. टॉप 5 स्किल्स करिअर 2026
2. सरकारी योजना फसवणूक: तक्रार व सुरक्षा उपाय
3. विद्यार्थ्यांसाठी केंद्र सरकार योजना यादी 2026
4. शैक्षणिक कर्ज योजना (Education Loan), सरकारी योजना नियम बदल 2026.

External Sources

• उच्च व तंत्रशिक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन: https://htedu.maharashtra.gov.in (संकेतस्थळ; योजनेचा GR प्रकाशित झाल्यावर येथे आणि राज्य शासनाच्या GR पोर्टलवर पडताळा)
• प्रहार, 6 ऑक्टोबर 2026: https://www.prahaar.in/2026/10/06/approval-granted-for-implementing-the-cm-srushti-scheme/
• तरुण भारत, 6 ऑक्टोबर 2026: https://www.tarunbharat.net/Encyc/2026/10/6/maharashtra-cabinet-meeting-cm-fadnavis-announces-7-big-decisions-relief-for-police-and-wadars-.html
• Daijiworld, 6 ऑक्टोबर 2026: https://daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1328757
• ThePrint (PTI): https://theprint.in/india/courageous-cops-to-get-bravery-medal-rs-50000-reward-in-maharashtra/3063296/