लेक लाडकी योजना २०२६: महाराष्ट्रातील प्रत्येक कन्येच्या स्वप्नांना बळ देणारी ऐतिहासिक योजना – संपूर्ण मार्गदर्शक

महाराष्ट्राच्या मातीने सावित्रीबाई फुले, जिजाऊ आऊसाहेब आणि अहिल्यादेवी होळकर यांसारख्या महान स्त्रियांचा वारसा जपला आहे. स्त्री शिक्षणाची आणि सक्षमीकरणाची पहिली ठिणगी याच भूमीत पडली. मात्र, आधुनिक काळातही आर्थिक परिस्थितीअभावी अनेक मुलींना आपले शिक्षण अर्धवट सोडावे लागते किंवा त्यांच्या बालविवाहासारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागते. याच सामाजिक प्रश्नांवर मात करण्यासाठी आणि राज्यातील प्रत्येक गरीब कुटुंबातील मुलीच्या जन्माचे स्वागत करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने ‘लेक लाडकी’ ही अत्यंत महत्त्वाकांक्षी योजना सुरू केली आहे. १ एप्रिल २०२३ पासून अंमलात आलेली ही योजना २०२६ सालापर्यंत राज्यातील लाखो कुटुंबांसाठी एक भक्कम आर्थिक आधारस्तंभ ठरली आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश केवळ आर्थिक मदत करणे हा नसून, मुलीचा सामाजिक दर्जा उंचावणे, तिचा जन्मदर वाढवणे आणि तिला सन्मानाने जगण्याची संधी उपलब्ध करून देणे हा आहे.1

राज्यातील पिवळ्या आणि केशरी रेशन कार्डधारक कुटुंबांमधील मुलींच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी आखलेली ही योजना, जन्मापासून ती १८ वर्षांची होईपर्यंत टप्प्याटप्प्याने एकूण १,०१,००० रुपयांचे पाठबळ देते.4 २०२६ सालापर्यंत या योजनेत अनेक तांत्रिक सुधारणा करण्यात आल्या असून, विशेषतः ई-केवायसी (e-KYC) आणि थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) प्रक्रिया अधिक पारदर्शक करण्यात आली आहे.6 या सविस्तर अहवालात आपण लेक लाडकी योजनेचे स्वरूप, २०२६ मधील नवीन अपडेट्स, पात्रता निकष, अर्जाची सविस्तर प्रक्रिया आणि या योजनेचा महाराष्ट्राच्या सामाजिक जडणघडणीवर होणारा सकारात्मक परिणाम यावर प्रकाश टाकणार आहोत.

अनुक्रमणिका

१. लेक लाडकी योजनेची पार्श्वभूमी आणि गरज

२. योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे आणि ध्येय

३. तुलनात्मक विश्लेषण: लेक लाडकी योजना विरुद्ध इतर पर्याय

४. आर्थिक लाभाचे पाच महत्त्वपूर्ण टप्पे

५. २०२६ मधील नवीन नियम आणि अद्ययावत माहिती

६. पात्रता निकष आणि अटी (Eligibility Criteria)

७. आवश्यक कागदपत्रांची सविस्तर चेकलिस्ट

८. ऑनलाईन आणि ऑफलाईन अर्ज करण्याची सविस्तर प्रक्रिया

९. अर्जाची स्थिती (Status) आणि ई-केवायसी प्रक्रिया

१०. तांत्रिक सारांश: SEO, FAQ आणि सामाजिक माध्यमांसाठी मजकूर

लेक लाडकी योजनेची पार्श्वभूमी आणि गरज

महाराष्ट्र राज्यात यापूर्वी ‘माझी कन्या भाग्यश्री’ ही योजना मुलींच्या कल्याणासाठी राबवली जात होती. मात्र, त्या योजनेमध्ये असलेल्या काही जाचक अटी आणि लाभाचे मर्यादित स्वरूप यामुळे ती अपेक्षित लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचण्यास अडचणी येत होत्या.8 ३० ऑक्टोबर २०२३ रोजी काढण्यात आलेल्या शासन निर्णयानुसार (GR No. EBAVI/2022/PR No. 251/KA-6), या जुन्या योजनेत मोठे बदल करून ‘लेक लाडकी’ ही अधिक व्यापक योजना कार्यान्वित करण्यात आली.9 या योजनेची घोषणा उपमुख्यमंत्री आणि अर्थमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी २०२३-२४ च्या अर्थसंकल्पात केली होती, ज्याचा मुख्य रोख आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांवर होता.5

ग्रामीण भागात आजही मुलीच्या जन्मानंतर तिच्या शिक्षणाच्या आणि लग्नाच्या खर्चाची चिंता पालकांना सतावते. यामुळे मुलींच्या शिक्षणातील गळतीचे प्रमाण (Dropout Rate) वाढते. लेक लाडकी योजना नेमक्या याच समस्येवर प्रहार करते. मुलगी शाळेत जाऊ लागल्यापासून ती अठरा वर्षांची होईपर्यंत तिला मिळणारी आर्थिक रसद पालकांवरील ओझे कमी करते.3 २०२५-२६ च्या अर्थसंकल्पात उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांनी या योजनेसाठी भरीव निधीची तरतूद केली असून, आतापर्यंत १.१२ लाखांहून अधिक मुलींनी या योजनेचा प्रत्यक्ष लाभ घेतला आहे.7

योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे आणि ध्येय

लेक लाडकी योजनेची आखणी करताना शासनाने केवळ आर्थिक मदतीचा विचार न करता सामाजिक बदलांचे मोठे उद्दिष्ट समोर ठेवले आहे. या योजनेची पाच प्रमुख उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे सांगता येतील 2:

१. मुलींचा जन्मदर वाढवणे (Sex Ratio): समाजात मुलींच्या जन्माबद्दल असलेली नकारात्मकता दूर करून स्त्री-पुरुष जन्मदरातील तफावत कमी करणे हे प्राथमिक ध्येय आहे.

२. शिक्षणास प्रोत्साहन: मुलींना शाळेत जाण्यासाठी प्रवृत्त करणे आणि पहिली ते अकरावीपर्यंतच्या शिक्षणासाठी टप्प्याटप्प्याने मदत देऊन गळती थांबवणे.

३. बालविवाह रोखणे: या योजनेची सर्वात महत्त्वाची अट म्हणजे मुलीला ७५,००० रुपयांचा अंतिम हप्ता तेव्हाच मिळतो, जेव्हा ती १८ वर्षांपर्यंत अविवाहित राहते. यामुळे बालविवाहाच्या प्रथेला मोठा आळा बसत आहे.

४. कुपोषण निर्मूलन: अंगणवाडी स्तरावर या योजनेची नोंदणी होत असल्याने मुलींच्या आरोग्याची आणि पोषणाची नियमित देखरेख करणे शक्य होते.

५. मुलींचे सक्षमीकरण: आर्थिक स्वावलंबनामुळे मुलींचा आत्मविश्वास वाढवणे आणि त्यांना उच्च शिक्षणासाठी प्रवृत्त करणे.

तुलनात्मक विश्लेषण: लेक लाडकी योजना विरुद्ध इतर पर्याय

मुलींच्या भविष्यासाठी आज अनेक सरकारी आणि खासगी गुंतवणूक पर्याय उपलब्ध आहेत. मात्र, ‘लेक लाडकी’ योजना ही इतर योजनांपेक्षा कशी वेगळी आणि फायदेशीर आहे, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

तुलनात्मक तक्ता: लेक लाडकी योजना २०२६

या विश्लेषणावरून असे दिसून येते की, ज्या कुटुंबांची आर्थिक स्थिती अत्यंत हलाखीची आहे आणि जे सुकन्या समृद्धी योजनेसारख्या योजनांमध्ये नियमित पैसे भरू शकत नाहीत, त्यांच्यासाठी ‘लेक लाडकी’ हा सर्वोत्तम पर्याय आहे.5

आर्थिक लाभाचे पाच महत्त्वपूर्ण टप्पे

लेक लाडकी योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यातील रक्कमेचे वाटप. ही रक्कम मुलीच्या आयुष्यातील महत्त्वाच्या शैक्षणिक टप्प्यांवर दिली जाते, जेणेकरून शिक्षणात कोणताही अडथळा येणार नाही.1

१. पहिला टप्पा (जन्मानंतर): मुलीचा जन्म झाल्यावर तिच्या प्राथमिक गरजा आणि आरोग्यासाठी ५,००० रुपये दिले जातात.4 २. दुसरा टप्पा (इयत्ता पहिली): मुलगी जेव्हा प्राथमिक शाळेत प्रवेश घेते, तेव्हा तिला ६,००० रुपये मिळतात.4 ३. तिसरा टप्पा (इयत्ता सहावी): माध्यमिक शिक्षणाच्या सुरुवातीला ७,००० रुपयांची मदत दिली जाते.4 ४. चौथा टप्पा (इयत्ता अकरावी): उच्च माध्यमिक शिक्षणासाठी ८,००० रुपये बँक खात्यात जमा केले जातात.4 ५. पाचवा टप्पा (वय १८ पूर्ण): मुलगी १८ वर्षांची झाल्यावर तिला एकरकमी ७५,००० रुपये दिले जातात. ही रक्कम तिच्या उच्च शिक्षणासाठी किंवा करिअरसाठी अत्यंत मोलाची ठरते.1

अशा प्रकारे एकूण १,०१,००० रुपयांचे आर्थिक कवच मुलीला लाभते.1

२०२६ मधील नवीन नियम आणि अद्ययावत माहिती

२०२६ सालामध्ये या योजनेच्या अंमलबजावणीत सरकारने काही महत्त्वाचे बदल केले आहेत. विशेषतः पारदर्शकता वाढवण्यासाठी ‘ई-केवायसी’ (e-KYC) प्रक्रियेवर मोठा भर दिला जात आहे.6

• ई-केवायसी अनिवार्य: अनेक लाभार्थ्यांच्या अर्जात तांत्रिक त्रुटी असल्यामुळे त्यांचे हप्ते थांबले होते. राज्य सरकारने ३१ मार्च २०२६ पर्यंत ई-केवायसी पूर्ण करण्याची शेवटची संधी दिली आहे.6
• थेट लाभ हस्तांतरण (DBT): १ एप्रिल २०२५ पासून सर्व वैयक्तिक लाभार्थी योजनांचे पैसे केवळ डीबीटी द्वारेच दिले जातील, असे २०२५-२६ च्या अर्थसंकल्पात स्पष्ट करण्यात आले आहे.7
• निवडणूक आचारसंहितेचा परिणाम: जानेवारी २०२६ मध्ये झालेल्या २९ महानगरपालिका निवडणुकींमुळे काही हप्त्यांचे वितरण लांबणीवर पडले होते, जे १६ जानेवारी २०२६ नंतर सुरळीत करण्यात आले आहे.19
• नवे पोर्टल: अर्ज करण्यासाठी आता महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टलवर अधिक सुलभ सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.20

पात्रता निकष आणि अटी (Eligibility Criteria)

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी कुटुंबाला खालील अटींची पूर्तता करणे आवश्यक आहे 1:

१. जन्मतारीख: मुलगी १ एप्रिल २०२३ रोजी किंवा त्यानंतर जन्माला आलेली असावी. या तारखेपूर्वी जन्मलेल्या मुलींना या योजनेचा लाभ मिळत नाही.1 २. रहिवासी: लाभार्थी कुटुंबाचे आई-वडील महाराष्ट्र राज्याचे कायमस्वरूपी रहिवासी असणे बंधनकारक आहे.4 ३. रेशन कार्ड: कुटुंबाकडे पिवळे (Antyodaya) किंवा केशरी (Priority Household) रेशन कार्ड असणे आवश्यक आहे.1 ४. उत्पन्न मर्यादा: कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न १ लाख रुपयांपेक्षा जास्त नसावे. तहसीलदारांचा उत्पन्नाचा दाखला यासाठी पुरावा म्हणून ग्राह्य धरला जातो.1 ५. अपत्य संख्या: ही योजना कुटुंबातील पहिल्या दोन मुलींना लागू आहे. जर पहिले अपत्य मुलगा आणि दुसरी मुलगी असेल, तरीही मुलीला लाभ मिळेल.1 ६. जुळी अपत्ये: दुसऱ्या प्रसूतीच्या वेळी जुळी मुले झाली आणि त्या दोन्ही मुली असतील, तर त्या दोघींनाही लाभ मिळेल. मात्र, त्यानंतर पालकांनी कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया करणे अनिवार्य आहे.1 ७. विवाह अट: १८ वर्षांचा हप्ता मिळवण्यासाठी मुलगी अविवाहित असणे आवश्यक आहे.2

आवश्यक कागदपत्रांची सविस्तर चेकलिस्ट

अर्ज करताना खालील कागदपत्रे स्कॅन करून किंवा साक्षांकित करून तयार ठेवावीत 2:

• मुलीचा जन्माचा दाखला (नगरपालिका/ग्रामपंचायत).4
• आई आणि वडिलांचे आधार कार्ड.4
• मुलीचे आधार कार्ड (उपलब्ध असल्यास, किंवा पहिल्या हप्त्यासाठी सवलत).8
• पिवळे किंवा केशरी रेशन कार्डची प्रत.4
• तहसीलदारांचा १ लाखापेक्षा कमी उत्पन्नाचा दाखला.2
• बँक पासबुकच्या पहिल्या पानाची छायांकित प्रत (आई आणि मुलीचे संयुक्त खाते).2
• शाळेचा बोनाफाईड दाखला (इयत्ता १ ली, ६ वी आणि ११ वीच्या हप्त्यासाठी).2
• कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया प्रमाणपत्र (दुसऱ्या अपत्याच्या वेळी).1
• अविवाहित असल्याचे स्वयंघोषणापत्र (१८ वर्षे पूर्ण झाल्यावर).2
• मतदार यादीत नाव असल्याचा पुरावा (शेवटच्या हप्त्यासाठी).2

ऑनलाईन आणि ऑफलाईन अर्ज करण्याची सविस्तर प्रक्रिया

लेक लाडकी योजनेसाठी अर्ज करण्याची प्रक्रिया अत्यंत सोपी करण्यात आली आहे. नागरिक आपल्या आवडीनुसार ऑनलाईन किंवा ऑफलाईन मार्गाचा अवलंब करू शकतात.4

१. ऑफलाईन अर्ज पद्धत (Manual Process)

ग्रामीण भागातील किंवा ज्यांना इंटरनेटचा वापर करणे कठीण जाते, अशा लोकांसाठी ही पद्धत अत्यंत उपयुक्त आहे.4

• कोठे मिळेल अर्ज? जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात, बाल विकास प्रकल्प अधिकारी (CDPO) कार्यालयात किंवा जिल्हा परिषद कार्यालयात हा अर्ज मोफत उपलब्ध आहे.4
• अर्ज भरणे: अर्जात मुलीची माहिती, पालकांचा पत्ता आणि बँक तपशील अचूक भरा.
• कागदपत्रे जोडणे: वरील चेकलिस्ट मधील सर्व कागदपत्रे अर्जासोबत जोडा.
• जमा करणे: पूर्ण भरलेला अर्ज तुमच्या अंगणवाडी सेविकेकडे जमा करा.8
• पडताळणी: अंगणवाडी सेविका हा अर्ज मुख्य सेविकेकडे आणि त्यानंतर सीडीपीओ कार्यालयाकडे मंजुरीसाठी पाठवते.8

२. ऑनलाईन अर्ज पद्धत (MahaDBT Portal)

ऑनलाईन अर्ज करण्यासाठी तुम्ही स्वतःच्या मोबाईलवरून किंवा सीएससी (CSC) केंद्रावर जाऊ शकता.20

• नोंदणी: प्रथम mahadbt.maharashtra.gov.in या पोर्टलवर जाऊन ‘New Applicant Registration’ वर क्लिक करा.20
• प्रोफाईल: आधार ओटीपीद्वारे तुमचे प्रोफाईल पूर्ण करा. यात वैयक्तिक माहिती, पत्ता आणि उत्पन्नाची माहिती भरा.20
• योजना निवड: ‘Women and Child Development Department’ अंतर्गत ‘Lek Ladki Yojana’ निवडा.
• कागदपत्रे: सर्व कागदपत्रे स्कॅन करून विहित आकारात अपलोड करा.20
• सबमिट: अर्ज सबमिट केल्यावर त्याची प्रिंट काढून ठेवा. अर्जाची प्रगती तुम्ही लॉगिन करून पाहू शकता.20

अर्जाची स्थिती (Status) आणि ई-केवायसी प्रक्रिया

अनेकांना अर्ज केल्यानंतर पैसे का मिळत नाहीत, असा प्रश्न पडतो. याचे मुख्य कारण म्हणजे अपूर्ण केवायसी किंवा आधार लिंकिंगची समस्या.18

१. आधार सीडिंग: तुमचे बँक खाते आधारशी लिंक (Aadhaar Seeding) असणे अनिवार्य आहे. जर नसेल, तर डीबीटी द्वारे मिळणारे पैसे जमा होणार नाहीत.22 २. Status Check: ऑनलाईन अर्जदारांनी महाडीबीटी पोर्टलवर ‘Applied Schemes’ मध्ये जाऊन आपल्या अर्जाची स्थिती तपासावी.20 ३. ई-केवायसी दुरुस्ती: ज्यांच्या अर्जात त्रुटी आहेत, त्यांनी ३१ मार्च २०२६ पर्यंत अधिकृत पोर्टलवर जाऊन आपली माहिती अद्ययावत करावी.6 यासाठी अंगणवाडी सेविकांची मदत देखील घेता येईल.24

सामाजिक आणि आर्थिक प्रभाव: एक विश्लेषण

लेक लाडकी योजनेचा प्रभाव केवळ रक्कमेपुरता मर्यादित नाही. या योजनेमुळे महाराष्ट्रातील सामाजिक चित्रात मोठे बदल घडत आहेत.12

• स्त्री-पुरुष समानतेचा संदेश: मुलीच्या जन्मानंतर पालकांना मिळणारे ५,००० रुपये हे एका उत्सवासारखे आहे, ज्यामुळे मुलीचा जन्म हा ओझे नसून आनंद असल्याचे ग्रामीण भागात रुजत आहे.
• उच्च शिक्षणाची स्वप्ने: १८ वर्षांनंतर मिळणारे ७५,००० रुपये हे मुलीला पदवी किंवा व्यावसायिक शिक्षण घेण्यासाठी उपयोगात येतात, ज्यामुळे ती स्वतःच्या पायावर उभी राहू शकते.3
• बालविवाह मुक्त महाराष्ट्र: लग्नाऐवजी शिक्षणाला महत्त्व मिळाल्यामुळे राज्याच्या अनेक जिल्ह्यांत बालविवाहाच्या तक्रारी कमी झाल्याचे दिसून येत आहे.2

महत्त्वाची टीप (Pro-Tip Box)

विशेष सल्ला: लेक लाडकी योजनेचा लाभ मिळवताना तुमच्या बँक पासबुकवर तुमचे नाव आणि आधार कार्डावरील नाव यामध्ये अक्षराचीही चूक नसावी. तसेच, मुलीचे आधार कार्ड वेळेत काढून घ्या. जर बँक खाते ‘Inactive’ असेल, तर त्वरित बँकेत जाऊन केवायसी करून घ्या, अन्यथा सरकारकडून आलेले पैसे परत जाऊ शकतात. दुसऱ्या मुलीसाठी अर्ज करताना कुटुंब नियोजन प्रमाणपत्र जोडणे विसरू नका, कारण त्याशिवाय दुसरा हप्ता मंजूर होत नाही.1

FAQ Section: वारंवार विचारले जाणारे १० प्रश्न

१. लेक लाडकी योजना नेमकी काय आहे? ही महाराष्ट्र सरकारची एक महत्त्वाकांक्षी योजना असून गरीब कुटुंबातील मुलींना जन्मापासून १८ वर्षांपर्यंत १,०१,००० रुपयांची आर्थिक मदत दिली जाते.1

२. या योजनेसाठी कोण पात्र आहे? महाराष्ट्रातील पिवळे किंवा केशरी रेशन कार्ड असलेले कुटुंब, ज्यांचे वार्षिक उत्पन्न १ लाखाच्या आत आहे आणि ज्यांच्या मुलीचा जन्म १ एप्रिल २०२३ नंतर झाला आहे.1

३. एकूण किती टप्प्यांत पैसे मिळतात? एकूण ५ टप्प्यांत: जन्मानंतर, पहिलीत, सहावीत, अकरावीत आणि १८ वर्षे पूर्ण झाल्यावर.4

४. अर्ज कोठे करायचा? ऑनलाईन महाडीबीटी पोर्टलवर किंवा ऑफलाईन जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात अर्ज करता येतो.4

५. उत्पन्नाचा दाखला कोणाचा हवा? तहसीलदार किंवा सक्षम प्राधिकाऱ्याने दिलेला कुटुंबाचा वार्षिक उत्पन्नाचा दाखला आवश्यक आहे.2

६. १८ वर्षांनंतर ७५,००० रुपये मिळवण्यासाठी काय करावे लागेल? मुलगी १८ वर्षांपर्यंत अविवाहित असावी आणि तिचे नाव मतदार यादीत असावे. तसेच तिने शिक्षण चालू ठेवलेले असावे.2

७. एका कुटुंबातील किती मुलींना लाभ मिळतो? कुटुंबातील पहिल्या दोन मुलींना या योजनेचा लाभ मिळू शकतो.1

८. रेशन कार्डवर नाव असणे आवश्यक आहे का? हो, मुलीचे नाव रेशन कार्डवर असणे अनिवार्य आहे, अन्यथा अर्ज बाद होऊ शकतो.4

९. अर्जाची स्थिती (Status) कशी तपासायची? महाडीबीटी पोर्टलवर लॉगिन करून किंवा अंगणवाडी सेविकेकडे अर्जाचा संदर्भ देऊन स्टेटस तपासता येते.4

१०. ई-केवायसी करण्याची शेवटची तारीख काय आहे? ज्यांच्या अर्जात त्रुटी आहेत, त्यांच्यासाठी ३१ मार्च २०२६ ही शेवटची तारीख आहे.

#GirlChildScheme #EducationFirst #MahaDBT #२०२६योजना