येसूबाई संभाजी भोसले: Yesubai Sambhaji Bhosale

येसूबाई संभाजी भोसले: मराठा वीरांगनेची कहाणी

मराठा इतिहासातील महाराणी येसूबाई संभाजी भोसले यांच्या जीवनाची सविस्तर माहिती. जन्म, लग्न, राज्यकारभार, औरंगजेब कैद आणि मुक्तता. धैर्य आणि संघर्षाची प्रेरणा घ्या. अधिक जाणून घेण्यासाठी वाचा.

Table of Contents

• आकर्षक प्रस्तावना
• जीवन परिचय
• बालपण आणि कुटुंब
• लग्न आणि संभाजी महाराजांसोबतचा काळ
• राज्यकारभारातील भूमिका
• औरंगजेबाच्या कैदेतील संघर्ष
• मुक्तता आणि उत्तरार्ध
• योगदान आणि वारसा
• ऐतिहासिक संदर्भ आणि विवाद
• महत्त्वाची टीप (Pro-Tip Box)
• FAQ

आकर्षक प्रस्तावना

मित्रांनो, जेव्हा आपण मराठा इतिहासाच्या पानांमध्ये डोकावतो, तेव्हा शिवाजी महाराजांच्या वीरतेच्या कथा ऐकतो, संभाजी महाराजांच्या धैर्याची चर्चा करतो. पण या वीर पुरुषांच्या मागे एक स्त्री उभी होती, जी स्वतः एक योद्धा होती – महाराणी येसूबाई संभाजी भोसले. त्यांचे जीवन हे संघर्ष, धैर्य आणि स्वराज्याच्या रक्षणाची कहाणी आहे. आजच्या वेगवान जगात, जिथे स्त्रियांचे योगदान अनेकदा विसरले जाते, येसूबाईंची कहाणी आपल्याला शिकवते की, धैर्य हे केवळ युद्धभूमीवरच नव्हे तर जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर आवश्यक आहे. या लेखात मी तुम्हाला येसूबाईंच्या जीवनाची सविस्तर माहिती देईन – जन्मापासून ते वारसापर्यंत. त्यांच्या जीवनातील घटना, संघर्ष आणि योगदान जाणून घेतल्याने तुम्हाला मराठा इतिहासाची खोली समजेल. चला, सुरुवात करूया या प्रेरणादायी प्रवासाला.

जीवन परिचय

महाराणी येसूबाई संभाजी भोसले या मराठा साम्राज्याच्या द्वितीय अभिषिक्त महाराणी होत्या. त्यांचा जन्म इ.स. १६५८ (काही स्रोतांनुसार १६६०-६१) मध्ये शृंगारपूर, कोकण येथे झाला. त्या शिर्के घराण्यातील होत्या आणि मराठा इतिहासात कुलमुखत्यार म्हणून ओळखल्या जातात. संभाजी महाराजांच्या अनुपस्थितीत त्या राज्यकारभार सांभाळत असत. त्यांचा वारसा आजही धैर्य आणि बुद्धिमत्तेचे प्रतीक आहे. येसूबाईंनी स्वराज्याच्या रक्षणासाठी आयुष्य वाहिले आणि मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात अप्रत्यक्ष योगदान दिले. त्यांच्या जीवनातील मुख्य घटना: लग्न (१६६४-६५), संभाजींची हत्या (१६८९), कैद (१६८९-१७१९), मुक्तता आणि राजमाता म्हणून भूमिका (१७१९-१७३०). त्यांचे जीवन हे मराठा इतिहासातील एक महत्वपूर्ण अध्याय आहे, ज्याने शाहू महाराजांच्या राज्याला मजबुती दिली.

बालपण आणि कुटुंब

मित्रांनो, येसूबाईंचा जन्म शिर्के घराण्यात झाला, जे कोकणातील प्रभावशाली सरदार होते. त्यांचे वडील पिलाजीराव शिर्के हे शिवाजी महाराजांच्या सेवेत सामील झाले आणि शृंगारपूर जिंकण्यात मदत केली. लग्नापूर्वीचे नाव जीवूबाई किंवा राजाऊ होते. बालपणात त्यांना राजघराण्यातील शिक्षण मिळाले – युद्धकौशल्य, राज्यकारभार, भाषा आणि संस्कार. त्या काळात स्त्रियांना शिक्षण देण्याची प्रथा होती, आणि येसूबाईंनी ते पूर्णपणे आत्मसात केले. त्यांचे कुटुंब स्वराज्याशी निष्ठावान होते, ज्यामुळे त्यांचे जीवन मराठा इतिहासाशी जोडले गेले. पिलाजीराव शिर्के यांनी शिवाजी महाराजांना कोकणातील किनारपट्टी जिंकण्यात मदत केली, ज्याचा फायदा येसूबाईंच्या लग्नाने झाला. बालपणातील हे संस्कार पुढे कैदेतील संघर्षात उपयोगी पडले, जिथे त्यांनी धैर्याने परिस्थिती हाताळली.

लग्न आणि संभाजी महाराजांसोबतचा काळ

येसूबाईंचे लग्न छत्रपती संभाजी महाराजांशी इ.स. १६६४-६५ मध्ये झाले. तेव्हा त्या फार लहान होत्या, पण हे लग्न राजकीय होते – शिर्के आणि भोसले घराणे एक झाले. संभाजी महाराज हे शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र होते, आणि येसूबाईंनी पत्नी म्हणूनच नव्हे तर सल्लागार म्हणून भूमिका बजावली. त्यांना दोन मुले झाली: भवानीबाई आणि शाहू महाराज (शाहू पहिला), जे पुढे मराठा साम्राज्याचे छत्रपती झाले. संभाजी महाराजांच्या जीवनात येसूबाई साथीदार होत्या. संभाजींच्या तरुणपणी ते मुगलांकडे गेले असताना येसूबाईंनी धैर्य दाखवले. शिवाजी महाराजांच्या विश्वास जिंकला, आणि त्या स्वराज्याच्या भाग झाल्या. या काळात त्यांनी राज्यकारभार शिकले, जे पुढे उपयोगी पडले. संभाजींच्या साथीने त्या रायगडवर राहिल्या, जिथे स्वराज्याची राजधानी होती.

राज्यकारभारातील भूमिका

संभाजी महाराज युद्धात व्यस्त असत तेव्हा येसूबाईंनी राज्यकारभार सांभाळला. त्या स्वराज्याच्या पहिल्या कुलमुखत्यार होत्या, ज्यांना राज्याचे निर्णय घेण्याचा अधिकार होता. रायगड ही राजधानी असताना त्यांनी प्रजेच्या हितासाठी अनेक निर्णय घेतले. मराठा साम्राज्य पश्चिम महाराष्ट्रापासून दक्षिण भारतापर्यंत पसरले होते, आणि येसूबाईंनी त्याचे रक्षण करण्यात महत्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी संभाजींना राज्यकारभारात सल्ले दिले, आणि त्यांच्या विरोधातील कारस्थाने उधळून लावले. संभाजींच्या मृत्यूनंतर त्यांनी राजाराम महाराजांना गादीवर बसवले, ज्यामुळे मराठा साम्राज्य टिकले. त्यांची कूटनीती आणि बुद्धिमत्ता मराठा इतिहासकारांनी नोंदवली आहे. उदाहरणार्थ, ब्रिटिशांविरुद्ध युद्ध जिंकले असल्याचे उल्लेख आहेत, ज्याने स्वराज्य मजबूत झाले.

औरंगजेबाच्या कैदेतील संघर्ष

इ.स. १६८९ मध्ये संभाजी महाराजांची क्रूर हत्या औरंगजेबाने केली. त्यानंतर येसूबाई आणि त्यांचा मुलगा शाहू यांना कैद करण्यात आले. सुमारे ३० वर्षे (१६८९-१७१९) त्यांनी मोगलांच्या कैदेत कंठले. दिल्ली ते दक्षिण भारतातील छावण्यांपर्यंतचा हा काळ अतिशय कठीण होता. औरंगजेबाने इस्लाम स्वीकारण्यासाठी दबाव टाकला, पण येसूबाईंनी नकार दिला. कैदेत त्यांनी शाहूला शिक्षण देत राहिल्या – इतिहास, युद्धकौशल्य आणि स्वराज्याची माहिती. कैदेतील इतर मराठा स्त्रिया आणि पुरुषांसोबत त्यांनी धैर्य दाखवले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर (१७०७) त्यांची कैद कायम राहिली, पण त्यांनी शाहूला मुगलांच्या कारस्थानांपासून वाचवले. या काळात त्यांनी शाहूचे लग्नही कैदेतच केले, जेणेकरून वारस सुरक्षित राहील. हा संघर्ष मराठा इतिहासातील एक दुखद पण प्रेरणादायी अध्याय आहे, ज्याने येसूबाईंना ‘रणरागिणी’ हे नाव मिळवून दिले.

मुक्तता आणि उत्तरार्ध

औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर इ.स. १७०७ मध्ये शाहूची मुक्तता झाली, पण येसूबाईंना १० वर्षे अधिक कैदेत ठेवले. इ.स. १७१९ मध्ये पेशवा बालाजी विश्वनाथ यांच्या प्रयत्नाने दिल्लीतील मुगल दरबारातून मुक्त झाल्या. त्या दिल्लीहून दक्षिणेत परतल्या आणि सातारा येथे राहिल्या. मुक्तीनंतर त्या राजमाता म्हणून ओळखल्या गेल्या आणि शाहू महाराजांच्या राज्यात मार्गदर्शन केले. शाहूच्या राज्यात मराठा साम्राज्याचा विस्तार झाला, आणि येसूबाईंनी ताराबाईंसोबतच्या विवादात शांतता राखली. त्यांचा मृत्यू इ.स. १७३० (काही स्रोतांनुसार १७३१) मध्ये सातारा येथे झाला. उत्तरार्धात त्यांनी मराठा साम्राज्याच्या स्थिरतेसाठी योगदान दिले, ज्यामुळे सातारा आणि कोल्हापूर घराणे मजबूत झाले.

योगदान आणि वारसा

येसूबाईंनी मराठा इतिहासात स्त्रीशक्तीचे उदाहरण दिले. त्यांच्या धैर्यामुळे स्वराज्य टिकले आणि शाहू महाराजांच्या राज्याने विस्तार केला. आजही त्यांच्यावर कादंबऱ्या लिहिल्या जातात, जसे ‘जिद्दीने राज्य राखिले’ (नयनतारा देसाई), ‘महाराणी येसूबाई’ (डॉ. मीना मिराशी, डॉ. सदाशिव शिवदे, सुवर्णा नाईक निंबाळकर). चित्रपट: ‘महाराणी येसूबाई’ (१९५४, दिग्दर्शक भालजी पेंढारकर, अभिनेत्री सुलोचना). त्यांचा वारसा मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात दिसतो – पेशवाईच्या काळातही त्यांचे स्मरण होते. येसूबाईंनी कैदेत शाहूला तयार केले, ज्यामुळे मराठा साम्राज्याने दिल्लीपर्यंत मजल मारली.

हा पण लेख वाचा :– सईबाई शिवाजी भोसले – Saibai Shivaji Bhosale

ऐतिहासिक संदर्भ आणि विवाद

येसूबाईंच्या जीवनावर अनेक इतिहासकारांनी लिहिले. विकिपीडियासारख्या स्रोतांनुसार, त्या कुलमुखत्यार होत्या आणि न्यायात हस्तक्षेप करू शकत. काही विवाद: कैदेतील धर्मांतराचा दबाव आणि शाहूची मुक्तता मुगलांच्या कारस्थानाचा भाग होती का? इतिहासकार म्हणतात, मुगलानी शाहू महाराजांना मुक्त करून मराठ्यांत फूट पाडण्याचा प्रयत्न केला, पण येसूबाईंनी ते उधळून लावले. eSamskriti सारख्या साइट्सनुसार, त्यांनी कैदेत शाहूचे लग्न केले. अनेक स्रोत त्यांच्या बुद्धिमत्तेचे वर्णन करतात, जसे notesofindiablog मध्ये उल्लेख आहे की, त्यांनी स्वतःच्या भावाविरुद्ध लढले. हे विवाद मराठा इतिहासातील जटिलता दाखवतात, पण येसूबाईंचे योगदान निर्विवाद आहे.

FAQ

१. येसूबाई संभाजी भोसले कोण होत्या?

त्या छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पत्नी आणि मराठा साम्राज्याच्या महाराणी होत्या.

२. येसूबाईंचा जन्म कधी झाला?

इ.स. १६५८ मध्ये शृंगारपूर येथे.

३. त्यांचे वडील कोण होते?

पिलाजीराव शिर्के, मराठा सरदार.

४. येसूबाईंचे लग्न कधी झाले?

इ.स. १६६४-६५ मध्ये संभाजी महाराजांशी.

५. त्यांना किती मुले झाली?

दोन – भवानीबाई आणि शाहू महाराज.

६. कैद कधी आणि कशी झाली?

इ.स. १६८९ मध्ये संभाजी महाराजांच्या हत्येनंतर औरंगजेबाने कैद केले.

७. कैद किती वर्षे होती?

सुमारे ३० वर्षे (१६८९-१७१९).

८. मुक्तता कधी झाली?

इ.स. १७१९ मध्ये पेशवा बालाजी विश्वनाथ यांच्या प्रयत्नाने.

९. येसूबाईंचा मृत्यू कधी झाला?

इ.स. १७३० मध्ये सातारा येथे.

१०. त्यांचे योगदान काय?

स्वराज्य रक्षण, कुलमुखत्यार म्हणून राज्यकारभार, आणि शाहू महाराजांना तयार करणे.

#YesubaiBhosale #SambhajiMaharaj #MarathaHistory #Chhatrapati #Aurangzeb #Swrajya

महत्त्वाची टीप (Pro-Tip): इतिहास वाचताना नेहमी विश्वसनीय स्रोत तपासा, इतिहासकारांची पुस्तके. चुकीची माहिती टाळण्यासाठी क्रॉस-चेक करा – हे तुम्हाला खरा इतिहास समजण्यास मदत करेल!

तुम्हाला हा लेख आवडला असेल तर कमेंटमध्ये तुमचे विचार सांगा किंवा प्रश्न विचारा. आमच्या सोशल मीडिया पेजला जॉईन व्हा आणि अधिक मराठी माहिती मिळवा – फॉलो करा @MahitiInMarathi!

आमच्यासोबत कनेक्ट व्हा!

🌸 माहिती आणि महत्त्वाच्या अपडेट्ससाठी आम्हाला फॉलो करा:

 टॅग्स: #माहितीInमराठी #MahitiInMarathi #FollowUs #SocialMedia #MarathiNews #StayUpdated