सुपर नेपियर गवत लागवड (Super Napier Grass Cultivation)

उन्हाळ्यात हिरव्या चाऱ्यासाठी सुपर नेपियर गवत लागवड आणि सरकारी योजना: एक सर्वांगीण तांत्रिक आणि प्रशासकीय अहवाल

सुपर नेपियर गवत लागवड : पशुपालकांसाठी उन्हाळी चारा टंचाईवर मात करण्यासाठी सुपर नेपियर गवत एक उत्तम पर्याय आहे. लागवड तंत्रज्ञान, अनुदान योजना आणि अर्जाची प्रक्रिया सविस्तर वाचा.

महाराष्ट्रातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या पशुपालन व्यवसायात चारा व्यवस्थापन हा सर्वात संवेदनशील आणि आव्हानात्मक विषय ठरत आहे. विशेषतः बदलत्या हवामानामुळे आणि वाढत्या उष्णतेच्या लाटेमुळे उन्हाळ्यातील तीन ते चार महिने दुभत्या जनावरांना हिरवा चारा उपलब्ध करून देणे ही शेतकऱ्यांसाठी मोठी कसरत ठरते. पारंपारिक चारा पिके जसे की मका किंवा ज्वारी यांना लागणारे जास्त पाणी आणि प्रत्येक हंगामात होणारा लागवडीचा खर्च यामुळे पशुपालकांचे आर्थिक गणित कोलमडते. या पार्श्वभूमीवर, सुपर नेपियर गवत (Super Napier Grass) हे एक क्रांतीकारी समाधान म्हणून पुढे आले आहे. हे केवळ एक गवत नसून, पशुधनाची उत्पादकता वाढवणारे आणि शेतकऱ्याचा उत्पादन खर्च कमी करणारे एक शक्तिशाली साधन आहे. या अहवालात आपण नेपियर गवताच्या तांत्रिक लागवडीपासून ते महाराष्ट्र शासनाच्या विविध अनुदान योजनांपर्यंतच्या सर्व बाबींचा सविस्तर उहापोह करणार आहोत.

अनुक्रमणिका

१. प्रस्तावना: चारा टंचाई आणि नेपियर गवताची अपरिहार्यता

२. नेपियर गवताचा तांत्रिक आणि वैज्ञानिक परिचय

३. चारा पिकांचा तुलनात्मक अभ्यास: नेपियर, मका आणि कडवळ

४. सुधारित जातींचे विश्लेषण: सुपर नेपियर, रेड नेपियर आणि ४जी बुलेट

५. लागवड तंत्रज्ञान: जमिनीच्या तयारीपासून ते लागवड पद्धतीपर्यंत

६. पोषण आणि पाणी व्यवस्थापन: उन्हाळ्यातील विशेष नियोजन

७. कीड आणि रोग व्यवस्थापन: पीक संरक्षणाचे उपाय

८. कापणी तंत्रज्ञान आणि उत्पादकता वाढवण्याचे सूत्र

९. पशुधनावर होणारा परिणाम: दुध उत्पादन आणि आरोग्याचे अर्थशास्त्र

१०. मुरघास (Silage) निर्मिती आणि साठवणूक

११. महाराष्ट्र शासन आणि केंद्र सरकारच्या विविध अनुदान योजना

१२. महाडीबीटी (MahaDBT) आणि NLM पोर्टलवर अर्ज करण्याची प्रक्रिया

१३. पात्रता निकष आणि आवश्यक कागदपत्रांची पडताळणी

१४. महत्त्वाची टीप आणि खबरदारीचे उपाय

१५. सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ Section)

१६. निष्कर्ष आणि कृती आराखडा (Call to Action)

१७. SEO आणि तांत्रिक घटक: डिजिटल प्रसिद्धीसाठी मार्गदर्शक

१८. सोशल मीडिया कॅप्शन्स आणि इमेज प्रॉम्प्ट

१. प्रस्तावना: चारा टंचाई आणि नेपियर गवताची अपरिहार्यता

महाराष्ट्रातील पशुपालन क्षेत्र सध्या एका मोठ्या संक्रमणातून जात आहे. राज्याच्या आर्थिक पाहणी अहवालानुसार, पशुधन हे शेतकऱ्यांसाठी दुष्काळात आणि नैसर्गिक आपत्तीत एक शाश्वत उत्पन्नाचा स्रोत ठरत आहे. मात्र, या क्षेत्रापुढील सर्वात मोठे संकट म्हणजे हिरव्या चाऱ्याची सातत्याने जाणवणारी कमतरता. उन्हाळ्यात पाणी टंचाईमुळे मका आणि इतर चारा पिकांची लागवड करणे कठीण होते, ज्यामुळे जनावरांच्या दुध उत्पादनात लक्षणीय घट होते आणि प्रजनन क्षमतेवरही परिणाम होतो.

नेपियर गवत, ज्याला पूर्वी ‘हत्ती गवत’ म्हणून ओळखले जायचे, हे गवतवर्गीय चारा पिकांमधील सर्वात उंच वाढणारे आणि सर्वाधिक फुटवे देणारे पीक आहे.1 एकदा लागवड केल्यानंतर हे पीक तीन ते पाच वर्षांपर्यंत सातत्याने उत्पादन देते, ज्यामुळे दरवर्षीच्या पेरणीचा आणि मशागतीचा खर्च वाचतो. उन्हाळ्यात हिरव्या चाऱ्याची गरज भागवण्यासाठी नेपियर हे पशुपालकांसाठी एका वरदानासारखे आहे, कारण याची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता आणि दुष्काळातील तग धरण्याची शक्ती इतर पिकांच्या तुलनेत कितीतरी पटीने जास्त आहे.

२. नेपियर गवताचा तांत्रिक आणि वैज्ञानिक परिचय

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर नेपियर गवत (Pennisetum purpureum) हे उष्णकटिबंधीय बहुवार्षिक गवत आहे. आधुनिक सुपर नेपियर जाती या प्रामुख्याने नेपियर गवत आणि बाजरी (Pearl Millet) यांच्या संकरातून तयार केल्या गेल्या आहेत. या संकरामुळे पिकाला बाजरीची पौष्टिकता आणि नेपियरची झपाट्याने वाढण्याची क्षमता प्राप्त झाली आहे.

सुपर नेपियरची काही ठळक तांत्रिक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• वाढ: हे गवत १० ते १५ फुटांपर्यंत उंच वाढू शकते आणि एका ठोंब्यातून २५ ते ३० फुटवे निघतात.
• पाने: याची पाने ६ ते ८ सेमी रुंद आणि अत्यंत मऊ असतात, ज्यामुळे जनावरे ते आवडीने खातात.
• प्रथिने: पारंपारिक जातींमध्ये प्रथिनांचे प्रमाण कमी असायचे, परंतु आधुनिक सुपर नेपियरमध्ये १६% ते १८% प्रथिने आढळतात.
• उत्पादन: एका एकरातून वार्षिक १८० ते २०० टनांपर्यंत उत्पादन देण्याची क्षमता यात आहे.

३. चारा पिकांचा तुलनात्मक अभ्यास: नेपियर, मका आणि कडवळ

शेतकऱ्यांनी नेपियरची निवड का करावी, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला इतर प्रचलित चारा पिकांशी त्याची तुलना करणे आवश्यक आहे. खालील तक्त्यामध्ये विविध निकषांवर आधारित तुलना केली आहे:

विश्लेषण असे दर्शवते की, मका आणि सोर्गम (ज्वारी/कडवळ) मध्ये नायट्रेटचे प्रमाण कधीकधी जास्त असू शकते, जे जनावरांच्या आरोग्यासाठी घातक ठरू शकते. याउलट, नेपियरमध्ये ऑक्झलेटचे प्रमाण असले तरी ते योग्य व्यवस्थापनाने नियंत्रित केले जाऊ शकते. सोर्गम हे दुष्काळी भागात उत्तम उत्पादन देते, परंतु बहुवार्षिक विचार केला तर नेपियरची उत्पादकता अधिक ठरते.

कमी जागेत ७ दिवसांत तयार होणाऱ्या हायड्रोपोनिक चारा उत्पादन पद्धतीबद्दल सविस्तर माहिती येथे वाचा.

४. सुधारित जातींचे विश्लेषण: सुपर नेपियर, रेड नेपियर आणि ४जी बुलेट

नेपियर गवताच्या विविध जाती सध्या बाजारात उपलब्ध आहेत, परंतु प्रत्येक जातीची स्वतःची वैशिष्ट्ये आहेत. शेतकऱ्यांनी आपल्या जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि पशुधनाच्या गरजेनुसार जात निवडावी.

सुपर नेपियर (Pakchong 1)

ही थायलंडमधील एक अत्यंत लोकप्रिय जात आहे. हिची वाढ सर्वाधिक वेगाने होते आणि ही जात रसाळपणासाठी ओळखली जाते. हिची पाने खाज नसलेली आणि मऊ असतात, ज्यामुळे कामगारांना गवत कापताना त्रास होत नाही.

रेड नेपियर (Red Napier)

लाल रंगाच्या या जातीमध्ये प्रथिनांचे प्रमाण सर्वाधिक (१८%) असते. जरी हिची वाढ सुपर नेपियरच्या तुलनेत थोडी संथ असली, तरी पोषणमूल्यांच्या दृष्टीने ही जात सरस मानली जाते. हिचा वापर प्रामुख्याने शेळीपालन आणि कोंबडी पालनासाठी देखील केला जातो.

४जी बुलेट (4G Bullet)

ही जात आधुनिक तंत्रज्ञानाने विकसित केलेली असून, हिला ‘मल्टी-कट’ व्हरायटी म्हटले जाते. हिचे खोड अतिशय मऊ असते आणि जनावरे संपूर्ण झाड खाऊन संपवतात, ज्यामुळे चाऱ्याची नासाडी कमी होते.

DHN-6 आणि CO-3/CO-4

या जाती देखील महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर लावल्या जातात. विशेषतः पाण्याचा निचरा होणाऱ्या जमिनीसाठी या जाती अत्यंत उपयुक्त आहेत.

५. लागवड तंत्रज्ञान: जमिनीच्या तयारीपासून ते लागवड पद्धतीपर्यंत

यशस्वी नेपियर लागवडीसाठी केवळ बियाणे किंवा कांडी महत्त्वाची नाही, तर लागवडीची योग्य पद्धत सर्वात महत्त्वाची आहे.

जमिनीची तयारी

• प्रकार: मध्यम ते भारी आणि पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन निवडावी.
• मशागत: जमीन १ ते १.५ फूट खोल नांगरून घ्यावी. त्यानंतर २ कुळवाच्या पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी.
• सेंद्रिय खत: शेवटच्या कुळवणीच्या वेळी प्रति एकर १० ते १५ टन चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत मिसळावे.

लागवड साहित्य आणि पद्धत

नेपियरची लागवड बियाण्याऐवजी कांड्यांपासून (Stem Cuttings) किंवा ठोंब्यांपासून (Root Slips) केली जाते.

• कांडी निवड: कांडी किमान ३ महिने जुनी असावी. प्रत्येक कांडीवर २ ते ३ डोळे (Nodes) असणे आवश्यक आहे.
• अंतर: दोन ओळींमधील अंतर ४ फूट आणि दोन रोपांमधील अंतर २ फूट ठेवावे (९०x६० सेमी). यामुळे आंतरमशागत करणे आणि कापणी करणे सोपे जाते.
• कांडी लावण्याची पद्धत: कांडी जमिनीच्या आत ४५ अंश कोनात लावावी किंवा आडवी लावून त्यावर २-३ इंच माती टाकावी.

६. पोषण आणि पाणी व्यवस्थापन: उन्हाळ्यातील विशेष नियोजन

नेपियर गवताची उत्पादकता वाढवण्यासाठी अन्नद्रव्य व्यवस्थापन अत्यंत कळीचे आहे.

खत व्यवस्थापन

पाणी व्यवस्थापन (सिंचन)

उन्हाळ्यात पाण्याचा ताण पिकावर पडू नये म्हणून खालील खबरदारी घ्यावी:

• सुरुवात: लागवडीनंतर लगेच पाणी द्यावे. तिसऱ्या दिवशी ‘आंबवणी’ द्यावे.
• उन्हाळी अंतर: उन्हाळ्यात जमिनीच्या प्रकारानुसार ८ ते १० दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.
• ठिबक सिंचन: पाण्याचा तुटवडा असल्यास ठिबक सिंचनाचा वापर करणे सर्वात फायदेशीर ठरते.

७. कीड आणि रोग व्यवस्थापन: पीक संरक्षणाचे उपाय

नेपियर गवत हे तसे काटक पीक आहे, परंतु काही भागात कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव दिसून येतो.

• खोड कीडा (Stem Borer): हा कीडा खोडाच्या आत शिरून पिकाची वाढ थांबवतो. नियंत्रणासाठी ५ मिली नीम ऑइल प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारावे.
• मावा (Aphids): पानांच्या खालच्या बाजूला हे कीटक आढळतात. नियंत्रणासाठी इमिडाक्लोप्रिड (०.३ मिली/लिटर) चा वापर करावा.
• तांबेरा (Rust): पानांवर लालसर ठिपके पडतात. पाण्याचा निचरा व्यवस्थित ठेवल्यास आणि वेळेवर कापणी केल्यास याचा प्रादुर्भाव कमी होतो.

८. कापणी तंत्रज्ञान आणि उत्पादकता वाढवण्याचे सूत्र

कापणीची वेळ आणि पद्धत नेपियरच्या पुढच्या कापणीच्या वेगावर परिणाम करते.

• पहिली कापणी: लागवडीनंतर साधारण ७५ ते ९० दिवसांनी करावी.
• पुढील कापण्या: हवामानानुसार दर ४५ ते ६० दिवसांनी कापणी करता येते.
• उंची: गवत जमिनीपासून १५ ते २० सेमी उंचीवर कापून घ्यावे. यामुळे खोडाला नवीन फुटवे फुटण्यासाठी जागा मिळते. जर गवत खूप उशिरा कापले तर ते निबर होते आणि त्याची पोषणमूल्ये कमी होतात.

९. पशुधनावर होणारा परिणाम: दुध उत्पादन आणि आरोग्याचे अर्थशास्त्र

नेपियर गवत जनावरांना देण्याचे केवळ शारीरिक फायदे नाहीत, तर ते आर्थिकदृष्ट्याही फायदेशीर आहे.

• दुध वाढ: हिरवा आणि रसाळ चारा मिळाल्यामुळे दुध उत्पादनात १०% ते १५% वाढ दिसून येते.
• फॅट आणि SNF: या गवतामध्ये फायबरचे प्रमाण संतुलित असल्याने दुधातील फॅटचे प्रमाण सुधारते.
• आरोग्य: प्रथिनांमुळे जनावरांची प्रतिकारशक्ती वाढते आणि वेळेवर माजावर येण्याचे प्रमाण सुधारते.
• बचत: घरचा चारा उपलब्ध असल्याने महागड्या पशुखाद्यावरील खर्च ३०% पर्यंत कमी होऊ शकतो.

१०. मुरघास (Silage) निर्मिती आणि साठवणूक

जेव्हा पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यात नेपियरची वाढ जास्त असते, तेव्हा उन्हाळ्यासाठी साठवणूक म्हणून ‘मुरघास’ बनवणे उत्तम ठरते.

मुरघास बनवण्याची प्रक्रिया:

१. गवताची कुट्टी करावी (१ ते २ इंच आकार).

२. कुट्टीमध्ये ३-४% गुळाचे पाणी आणि मीठ मिसळावे.

३. ही कुट्टी हवा बंद बॅगमध्ये किंवा सायलो पिटमध्ये घट्ट दाबून भरावी.

४. साधारण २१ ते ३० दिवसांनी हा चारा जनावरांना खाऊ घालण्यासाठी तयार होतो.

मुरघासामुळे चाऱ्याची चव वाढते आणि पावसाळ्यातील अतिरिक्त चारा उन्हाळ्यासाठी सुरक्षित राहतो.

११. महाराष्ट्र शासन आणि केंद्र सरकारच्या विविध अनुदान योजना

सरकारने पशुपालकांसाठी चारा विकासाच्या अनेक योजना सुरू केल्या आहेत, ज्यांचा लाभ घेऊन शेतकरी आपला खर्च कमी करू शकतात.

१. राष्ट्रीय पशुधन अभियान (National Livestock Mission – NLM)

हे अभियान प्रामुख्याने उद्योजकता विकास आणि चारा टंचाई दूर करण्यासाठी आहे.

• अनुदान: चारा बियाणे उत्पादन किंवा चारा उद्योगासाठी ५०% पर्यंत भांडवली अनुदान (जास्तीत जास्त ५० लाख रुपयांपर्यंत) दिले जाते.
• लाभार्थी: वैयक्तिक शेतकरी, बचत गट, FPO, आणि सहकारी संस्था.

२. चारा आणि वैरण विकास उपयोजना (राज्य स्तर)

महाराष्ट्र शासनाच्या पशुसंवर्धन विभागामार्फत १००% अनुदानावर चारा बियाणे आणि कांड्यांचे वाटप केले जाते. जिल्हा वार्षिक योजनेअंतर्गत प्रत्येक जिल्ह्यात स्वतंत्र कोटा असतो.

३. महाडीबीटी (MahaDBT) शेतकरी योजना

कृषी यांत्रिकीकरण आणि सिंचनासाठी या पोर्टलवरून अर्ज करता येतात. चारा कापणी यंत्र (Power Scythe/Brush Cutter) किंवा कुट्टी मशीनसाठी अनुसूचित जाती/जमाती प्रवर्गाला ९०% तर सर्वसाधारण प्रवर्गाला ४०-५०% अनुदान मिळते.

१२. महाडीबीटी (MahaDBT) आणि NLM पोर्टलवर अर्ज करण्याची प्रक्रिया

अर्ज करण्याची पद्धत आता पूर्णपणे ऑनलाइन झाली आहे, ज्यामुळे पारदर्शकता आली आहे.

महाडीबीटी पोर्टलवर अर्ज (MahaDBT Process):

१. नोंदणी: mahadbt.maharashtra.gov.in या पोर्टलवर जाऊन ‘नवीन अर्जदार नोंदणी’ वर क्लिक करा.

२. आधार प्रमाणीकरण: आपल्या आधार क्रमांकावरून OTP मिळवून खाते सत्यापित करा.

३. प्रोफाईल अपडेट: आपली वैयक्तिक माहिती, ७/१२ तपशील आणि बँक खाते क्रमांक जोडा.

४. योजना निवड: ‘पशुसंवर्धन योजना’ किंवा ‘कृषी यांत्रिकीकरण’ घटकात जाऊन अर्ज करा.

५. लॉटरी पद्धत: २०२५-२६ पासून अनेक योजनांसाठी ‘आधी येईल त्यास प्राधान्य’ (First Come, First Served) हे सूत्र वापरले जाणार आहे.

NLM पोर्टलवर अर्ज (NLM Process):

• अर्जदाराने nlm.udyamimitra.in या पोर्टलवर जाऊन स्वतःची नोंदणी करावी.
• प्रकल्पाचा सविस्तर अहवाल (DPR) अपलोड करावा लागतो.

१३. पात्रता निकष आणि आवश्यक कागदपत्रांची पडताळणी

योजनेचा लाभ घेण्यासाठी खालील निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

• पात्रता: अर्जदार महाराष्ट्राचा कायमचा रहिवासी असावा. त्याच्याकडे स्वतःची जमीन असणे आवश्यक आहे (७/१२ उतारा).
• बँक खाते: बँक खाते आधार कार्डशी लिंक असणे बंधनकारक आहे, कारण अनुदान थेट खात्यात जमा होते (DBT).

आवश्यक कागदपत्रे:

• आधार कार्ड (सत्यप्रत).
• ७/१२ आणि ८-अ उतारा (अद्ययावत).
• जातीचा दाखला (SC/ST लाभार्थ्यांसाठी अनिवार्य).
• बँक पासबुकच्या पहिल्या पानाची छायांकित प्रत.
• खरेदी करायच्या साहित्याचे अधिकृत विक्रेत्याकडील कोटेशन.

१४. महत्त्वाची टीप आणि खबरदारीचे उपाय

• कापणीची वेळ: गवत जास्त वाढू देऊ नका (१० फुटांच्या पुढे). जास्त उंची वाढल्यास खोड लाकडासारखे निबर होते आणि जनावरे ते खात नाहीत.
• पाण्याचा निचरा: पावसाळ्यात जमिनीत पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्या, कारण दलदलीमुळे मुळे सडू शकतात.
• अनुदान मर्यादा: एका लाभार्थ्याला एका यंत्रासाठी १० वर्षात एकदाच लाभ घेता येतो.

१५. सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ Section)

१. सुपर नेपियरचे वार्षिक उत्पादन किती मिळते?

उत्तर: योग्य व्यवस्थापन असल्यास एका एकरातून वर्षाला १८० ते २०० टन हिरवा चारा मिळतो.

२. एका वर्षात किती वेळा कापणी करता येते?

उत्तर: सुपर नेपियरच्या वर्षाकाठी साधारण ७ ते ८ कापण्या सहज मिळतात.

३. नेपियर गवतामध्ये प्रथिनांचे (Protein) प्रमाण किती असते?

उत्तर: सुधारित सुपर नेपियर जातींमध्ये १६% ते १८% इतके उच्च प्रथिनांचे प्रमाण आढळते.

४. सरकारी अनुदान किती आणि कसे मिळते?

उत्तर: राष्ट्रीय पशुधन अभियान (NLM) अंतर्गत ५०% भांडवली अनुदान मिळते, तर राज्य शासनाच्या जिल्हा स्तरावरील योजनांतून १००% अनुदानावर बियाणे/कांड्या पुरवल्या जातात.

५. एका एकरासाठी किती कांड्या (Stems) लागतात?

उत्तर: ४ फूट बाय २ फूट अंतरासाठी साधारण १०,००० ते १२,००० कांड्यांची आवश्यकता असते.

६. एकदा लागवड केल्यावर हे गवत किती वर्षे टिकते?

उत्तर: हे बहुवार्षिक गवत असून एकदा लागवड केल्यावर ते किमान ४ ते ५ वर्षांपर्यंत शाश्वत उत्पादन देते.

७. लागवडीसाठी योग्य अंतर आणि वेळ कोणती?

उत्तर: दोन ओळींत ४ फूट आणि दोन कांड्यांत २ फूट (९०x६० सेमी) अंतर ठेवावे. जून-ऑगस्ट किंवा फेब्रुवारी-मार्च ही लागवडीसाठी सर्वोत्तम वेळ आहे.

८. उन्हाळ्यात पाणी व्यवस्थापन कसे करावे?

उत्तर: उन्हाळ्यात जमिनीच्या प्रकारानुसार साधारण ८ ते १० दिवसांच्या अंतराने नियमित सिंचन करावे.

९. अर्जासाठी पोर्टल कोणते आहे?

उत्तर: राज्य योजनांसाठी महाडीबीटी (MahaDBT) आणि केंद्र सरकारच्या योजनांसाठी NLM पोर्टल (nlm.udyamimitra.in) वापरावे.

१०. अर्जासाठी कोणती कागदपत्रे अनिवार्य आहेत?

उत्तर: आधार कार्ड, ७/१२ उतारा, ८-अ उतारा, बँक पासबुक, जातीचा दाखला आणि साहित्याचे कोठेशन.

१६. निष्कर्ष आणि कृती आराखडा (Call to Action)

सुपर नेपियर गवत लागवड हा केवळ चारा टंचाईवरील उपाय नसून, तो ग्रामीण महाराष्ट्रातील दुग्धव्यवसाय नफ्यात आणण्याचा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. कमी पाण्यात आणि कमी खर्चात मिळणारा हा उच्च प्रथिनयुक्त चारा शेतकऱ्यांचे आर्थिक भविष्य बदलू शकतो.

आता काय करावे?

१. आपल्या जवळच्या कृषी विद्यापीठातून किंवा अधिकृत नर्सरीतून सुधारित जातीच्या कांड्या मिळवा.

२. महाडीबीटी पोर्टलवर आपली नोंदणी आजच पूर्ण करा.

३. सुरुवातीला प्रायोगिक तत्त्वावर १०-२० गुंठ्यात लागवड करून त्याचा जनावरांवरील परिणाम तपासा.

शाश्वत पशुपालनासाठी ‘नेपियर’ ही काळाची गरज आहे.

#NapierGrass #FodderManagement #ShetkariYojana #MilkProduction #AnimalHusbandry

शाश्वत पशुपालनासाठी सुपर नेपियर हा सर्वात स्वस्त आणि दर्जेदार पर्याय आहे. आपल्या जनावरांच्या आरोग्यासाठी आणि फायद्यासाठी आजच लागवडीचा निर्णय घ्या. अधिक माहितीसाठी आमच्या Social Media Channel वर खालील लिंकवर क्लिक करून Join व्हा……… 

===================================================================================================================================

माहिती In मराठी:

 टॅग्स: #माहितीInमराठी #MahitiInMarathi #FollowUs #SocialMedia #MarathiNews #StayUpdated # #NapierGrass #FodderManagement #ShetkariYojana #MilkProduction #AnimalHusbandry