उन्हाळी भुईमूग लागवड व्यवस्थापन (Summer Groundnut Cultivation Management)

उन्हाळी भुईमूग लागवड: विक्रमी उत्पादनासाठी खत, पाणी आणि अंतरमशागतीचे सर्वसमावेशक व्यवस्थापन आणि शासकीय योजनांची इत्यंभूत माहिती (२०२६)

उन्हाळी भुईमूग लागवड व्यवस्थापन (Summer Groundnut Cultivation Management) : उन्हाळी भुईमुगाचे उत्पादन दुप्पट कसे करावे? वाचा सुधारित वाण, जिप्सम व पाण्याचे गणित. सोबत महाडीबीटी बियाणे अनुदान योजनेची स्टेप-बाय-स्टेप अर्ज प्रक्रिया.

लेखक: कृषी विद्या आणि तेलबिया उत्पादन तज्ञ (Agronomy & Oilseed Expert)

दिनांक: ६ जानेवारी २०२६

प्रकाशन: माहिती इन मराठी (Mahiti In Marathi – Official Scheme Portal Guide)

१. आकर्षक प्रस्तावना: उन्हाळी भुईमुगाची गरज, महत्त्व आणि महाराष्ट्राचे तेलबिया अर्थकारण

महाराष्ट्राच्या कृषी क्षेत्रात, विशेषतः अवर्षणप्रवण आणि बागायती पट्ट्यात, ‘भुईमूग’ (Groundnut – Arachis hypogaea) हे केवळ एक पीक नसून ती ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची एक जीवनवाहिनी आहे. जागतिक स्तरावर भारताचा तेलबिया उत्पादनात मोठा वाटा असला, तरी आजही देशाला खाद्यतेलाची गरज भागवण्यासाठी आयातीवर अवलंबून राहावे लागते. या पार्श्वभूमीवर, ‘उन्हाळी भुईमूग’ (Summer Groundnut) हे पीक शेतकऱ्यांसाठी ‘हुकमी एक्का’ ठरत आहे.

पारंपारिक खरीप हंगामातील भुईमुगाच्या तुलनेत, उन्हाळी भुईमुगाची उत्पादकता आणि गुणवत्ता लक्षणीयरीत्या अधिक असते. याचे मुख्य कारण म्हणजे उन्हाळी हंगामात निसर्गाकडून मिळणारा भरपूर आणि प्रखर सूर्यप्रकाश, ज्यामुळे प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) प्रक्रिया वेगाने होते आणि पिकाचे अन्न तयार करण्याचे प्रमाण वाढते. तसेच, या हंगामात पावसाची अनिश्चितता नसते, त्यामुळे पाणी व्यवस्थापन पूर्णतः शेतकऱ्याच्या हातात असते. कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव, जो खरिपात आर्द्रतेमुळे फोफावतो, तो उन्हाळ्याच्या कोरड्या हवामानात नगण्य असतो. परिणामी, मिळणारा दाणा (Kernel) हा टपोरा, तेजस्वी आणि तेलाचे प्रमाण (Oil Content) अधिक असलेला असतो.

आजचा शेतकरी केवळ कष्टाळू असून चालणार नाही, तर तो ‘स्मार्ट’ असणे काळाची गरज आहे. प्रति एकर १२ ते १५ क्विंटल आणि प्रति हेक्टर ३० ते ३५ क्विंटल उत्पादन घेणे आता अशक्य नाही, मात्र त्यासाठी जमिनीच्या निवडीपासून ते काढणीपश्चात तंत्रज्ञानापर्यंतचे सूक्ष्म नियोजन (Precision Farming) आवश्यक आहे. यात महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (MPKV), राहुरी यांनी शिफारस केलेले ‘फुले वारणा’ किंवा ‘फुले मोरणा’ सारखे वाण, पाण्याचे काटेकोर नियोजन (Water Scheduling), आणि जिप्समचा (Gypsum) संतुलित वापर या त्रिसूत्रीचा अवलंब करणे अनिवार्य ठरते.

या सविस्तर अहवालात आपण केवळ शेती तंत्रज्ञानच पाहणार नाही, तर महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागामार्फत (MahaDBT) राबवल्या जाणाऱ्या विविध अनुदान योजना, ज्यामध्ये १००% बियाणे अनुदान, ठिबक सिंचनासाठी भरघोस मदत आणि यांत्रिकीकरणासाठी अर्थसहाय्य यांचा समावेश आहे, याची इत्यंभूत माहिती घेणार आहोत. हा अहवाल वाचल्यानंतर तुम्हाला दुसऱ्या कोणत्याही मार्गदर्शकाची गरज भासणार नाही, अशी खात्री बाळगा.

२. Table of Contents (लेखाची सविस्तर रूपरेषा)

1. प्रस्तावना: उन्हाळी भुईमुगाचे आर्थिक महत्त्व.
2. तुलनात्मक विश्लेषण: खरीप वि. उन्हाळी भुईमूग – एक दृष्टिक्षेप.
3. जमीन आणि हवामान व्यवस्थापन: पिकाच्या वाढीचा पाया.
4. सुधारित वाण आणि बियाणे निवड: एमपीकेव्ही (MPKV) शिफारशी.
5. बीजप्रक्रिया आणि पेरणी तंत्रज्ञान: उगवणशक्ती वाढवण्याचे गणित.
6. खत व्यवस्थापन (Nutrient Management): नत्र, स्फुरद, पालाश आणि जिप्समची किमया.
7. पाणी व्यवस्थापन (Irrigation Strategy): संवेदनशील अवस्था आणि सिंचन पद्धती.
8. तण नियंत्रण आणि अंतरमशागत: पिकाला तणमुक्त ठेवण्याचे महत्त्व.
9. कीड आणि रोग व्यवस्थापन: एकात्मिक पद्धती (IPM).
10. काढणी आणि साठवणूक: योग्य वेळेची ओळख.
11. शासकीय योजना आणि अनुदान (Mahadbt Guide): योजनांची यादी आणि तपशील.
12. Step-by-Step अर्ज प्रक्रिया: महाडीबीटी पोर्टल गाईड.
13. पात्रता आणि कागदपत्रे Checklist.
14. महत्त्वाची टीप (Pro-Tip Box).
15. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ Section).
16. निष्कर्ष आणि Call to Action.

३. तुलनात्मक तक्ता (Comparison Table): खरीप वि. उन्हाळी भुईमूग

शेतकऱ्यांनी उन्हाळी हंगामात भुईमूग का निवडावा, याचे वैज्ञानिक आणि आर्थिक विश्लेषण खालील तक्त्यात मांडले आहे. हा तक्ता तुम्हाला निर्णय घेण्यास मदत करेल.

४. सविस्तर तांत्रिक मार्गदर्शक (Technical Guide)

४.१ जमीन आणि पूर्वमशागत: यशाचा पाया (Soil & Land Preparation)

भुईमूग हे पीक जमिनीखाली फळधारणा करणारे (Underground Pod Formation) पीक आहे. त्यामुळे जमिनीची भौतिक स्थिती (Physical Condition) अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

• जमिनीची निवड:

• आदर्श जमीन: मध्यम, पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी, भुसभुशीत, वाळू व सेंद्रिय पदार्थ मिश्रित (Sandy Loam) जमीन या पिकासाठी सर्वोत्तम असते.
• कोणती जमीन टाळावी? अतिशय भारी, चिकणमातीची (Clayey) किंवा चोपण जमीन टाळावी. अशा जमिनीत हवा खेळती राहत नाही आणि जमीन कडक झाल्यामुळे आऱ्या (Pegs) जमिनीत घुसताना तुटतात. तसेच काढणीच्या वेळी शेंगा जमिनीतच अडकून राहतात, ज्यामुळे नुकसान होते.
• जमिनीचा सामू (pH): ६.० ते ७.५ हा सामू पिकासाठी योग्य आहे.

• पूर्वमशागत (Land Preparation):

• पीक काढल्यानंतर जमिनीची १५-२० सें.मी. खोल नांगरट करावी. यामुळे जमिनीतील सुप्त अवस्थेतील कीड आणि बुरशी उन्हाने नष्ट होतात.
• त्यानंतर कुळवाच्या २-३ पाळ्या देऊन ढेकळे फोडून घ्यावीत.
• सेंद्रिय खतांचा वापर: शेवटच्या कुळवणीपूर्वी हेक्टरी ७.५ ते १० टन चांगले कुजलेले शेणखत (FYM) किंवा कंपोस्ट खत जमिनीत मिसळावे. सेंद्रिय खतामुळे जमीन भुसभुशीत राहते, ज्यामुळे ‘आऱ्या’ सहज जमिनीत प्रवेश करतात.
• रुंद वरंबा सरी (BBF) तंत्रज्ञान: शक्य असल्यास सपाट वाफ्याऐवजी रुंद वरंबा सरी (Broad Bed Furrow) पद्धतीचा वापर करावा. यामुळे पाण्याचा निचरा चांगला होतो आणि मुळांची वाढ जोमदार होते.

४.२ सुधारित वाण (Varieties): एमपीकेव्ही (MPKV) शिफारशी

उन्हाळी हंगामात यशाची ५०% मदार ही योग्य वाणाच्या निवडीवर असते. महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (MPKV), राहुरी आणि इतर संशोधन संस्थांनी महाराष्ट्रातील हवामानानुसार काही उत्कृष्ट वाण विकसित केले आहेत..

महत्त्वाचे: शेतकऱ्यांनी बियाणे निवडताना ते ‘प्रमाणित’ (Certified) असल्याची खात्री करावी. घरचे बियाणे वापरणार असाल, तर त्याची उगवणशक्ती (Germination Percentage) तपासून पहावी, ती किमान ७०% असावी.

४.३ खत व्यवस्थापन (Fertilizer Management): रासायनिक आणि सेंद्रिय समतोल

भुईमूग हे शेंगवर्गीय (Legume) पीक असल्याने, त्याच्या मुळांवरील गाठींमध्ये असलेल्या ‘रायझोबियम’ (Rhizobium) जिवाणूंद्वारे ते हवेतील नत्र (Nitrogen) शोषून घेते. त्यामुळे नत्राची गरज इतर पिकांच्या मानाने कमी असते, पण सुरुवातीच्या वाढीसाठी स्टार्टर डोस म्हणून नत्र देणे गरजेचे आहे. स्फुरद (Phosphorus), पालाश (Potash) आणि कॅल्शियम (Calcium) ही या पिकासाठी ‘संजीवनी’ आहेत.

खत मात्रा शिफारस (प्रति हेक्टर):

• नत्र (Nitrogen): २५ किलो
• स्फुरद (Phosphorus): ५० किलो
• पालाश (Potash): ४०-५० किलो (माती परीक्षणानुसार)
• सेंद्रिय खत: १० टन शेणखत

खतांचे वेळापत्रक (Fertilizer Schedule):

1. पेरणीच्या वेळी (Basal Dose):

• संपूर्ण नत्र, संपूर्ण स्फुरद आणि अर्धे पालाश पेरणीच्या वेळी जमिनीत पेरून द्यावे.
• खताची निवड: शक्यतो सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) चा वापर करावा. कारण यात १६% स्फुरद असतेच, पण त्यासोबत १२% गंधक (Sulphur) आणि १९% कॅल्शियम (Calcium) मोफत मिळते. भुईमुगाला तेलाचे प्रमाण वाढवण्यासाठी गंधकाची अत्यंत गरज असते. जर तुम्ही डीएपी (DAP) वापरले, तर गंधक मिळत नाही, त्यामुळे SSP हेच सर्वोत्तम.
• युरिया: ५० किलो/हेक्टर (नत्रासाठी).
• एसएसपी: ३०० किलो/हेक्टर (स्फुरद आणि गंधकासाठी).
• एमओपी (MOP): ५०-६० किलो/हेक्टर (पालाशसाठी).

1. जिप्समचा वापर (The Game Changer):

• मात्रा: ४००-५०० किलो प्रति हेक्टर (जमिनीच्या प्रकारानुसार).
• देण्याची पद्धत: २०० ते २५० किलो जिप्सम पेरणीच्या वेळी द्यावे आणि उरलेले २०० ते २५० किलो जिप्सम पीक ४०-४५ दिवसांचे झाल्यावर (आऱ्या सुटण्याच्या वेळी) द्यावे.
• फायदे: जिप्सममध्ये कॅल्शियम आणि सल्फर असते. कॅल्शियममुळे शेंगांची टरफले टणक होतात, दाणे पोकळ राहत नाहीत (Poping is reduced) आणि सल्फरमुळे तेलाचे प्रमाण वाढते. जिप्सम दिल्यानंतर कोळपणी करून ते जमिनीत मिसळून द्यावे आणि पाणी द्यावे.

1. सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients):

• झिंक सल्फेट (Zinc Sulphate): २०-२५ किलो/हेक्टर (३ वर्षातून एकदा).
• बोरॅक्स (Borax): ५-१० किलो/हेक्टर (पेरणीवेळी). बोरॉनमुळे परागीभवन चांगले होते आणि दाणे चांगले भरतात.

तज्ञांचा सल्ला: उन्हाळी भुईमुगामध्ये ‘लोह’ (Iron) कमतरतेमुळे पाने पिवळी पडू शकतात (Iron Chlorosis). असे आढळल्यास ०.५% फेरस सल्फेट (Ferrous Sulphate) + ०.१% सायट्रिक ऍसिडची फवारणी करावी.

४.४ पाणी व्यवस्थापन (Water Management): उत्पादनाची गुरुकिल्ली

उन्हाळी भुईमूग हे पाण्याला अतिशय संवेदनशील पीक आहे. पाण्याचे योग्य नियोजन न केल्यास उत्पादनात ५०% पर्यंत घट येऊ शकते. पिकाला एकूण १८-२० इंचाची (४५०-५०० मिमी) पाण्याची गरज असते आणि पूर्ण हंगामात जमिनीच्या मगदुरानुसार १२ ते १५ पाण्याच्या पाळ्या लागतात.

सिंचनाच्या अत्यंत संवेदनशील अवस्था (Critical Growth Stages):

या अवस्थांमध्ये जमिनीत ओलावा असणे अनिवार्य आहे. पाण्याचा ताण पडल्यास जबर नुकसान होते.

1. फुलोरा अवस्था (Flowering Stage): पेरणीनंतर २५ ते ३५ दिवस. या काळात पाण्याचा ताण पडल्यास फुलांची गळ होते. मात्र, अति पाणी दिल्यास फक्त शाकीय वाढ (Vegetative Growth) होते आणि फुले कमी लागतात. त्यामुळे ‘वापसा’ स्थिती ठेवावी.
2. आऱ्या सुटण्याची अवस्था (Pegging Stage): पेरणीनंतर ४० ते ५० दिवस. ही सर्वात महत्त्वाची अवस्था आहे. आऱ्या जमिनीत घुसताना जमीन मऊ असणे गरजेचे असते. जमीन कडक असल्यास आऱ्या जमिनीत जाऊ शकत नाहीत आणि त्यांचे रूपांतर शेंगांत होत नाही.
3. शेंगा पोसण्याची अवस्था (Pod Development): पेरणीनंतर ६५ ते ७५ दिवस. या काळात दाणे भरत असतात. पाण्याचा ताण पडल्यास दाणे बारीक राहतात किंवा शेंगा पोकळ राहतात.

सिंचन पद्धती आणि वेळापत्रक:

• मोकाट पाणी (Flood Irrigation):

• जमिनीच्या प्रकारानुसार ८ ते १० दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.
• पेरणीनंतर पहिले पाणी लगेच द्यावे (किंवा पेरणीपूर्वी रान भिजवून ‘वापसा’ आल्यावर पेरणी करावी).
• दुसरे पाणी ३-४ दिवसांनी (आंबवणी) द्यावे.
• त्यानंतर १०-१२ दिवसांनी जमिनीचा ओलावा पाहून पाणी द्यावे.

• तुषार सिंचन (Sprinkler Irrigation):

• उन्हाळी भुईमुगासाठी तुषार सिंचन ही सर्वोत्तम पद्धत मानली जाते.
• फायदे: पाण्याने जमीन टणक होत नाही, त्यामुळे आऱ्या सहज जमिनीत जातात. तसेच, पाण्याचे सूक्ष्म कण पिकावर पडल्यामुळे पिकाभोवती थंड आणि आर्द्र वातावरण (Micro-climate) तयार होते, जे कडक उन्हाळ्यात फुलांचे संरक्षण करते.
• वेळापत्रक: दर ५-६ दिवसांनी ३-४ तास स्प्रिंकलर चालवावे.

• ठिबक सिंचन (Drip Irrigation):

• अलीकडील संशोधनानुसार, ठिबक सिंचनामुळे भुईमुगाच्या उत्पादनात २५-४०% वाढ आणि पाण्याची ४०-५०% बचत होते.
• इनलाईन लॅटरल (Inline Lateral): १६ मिमी व्यासाची, ४० सें.मी. ड्रीपर अंतराची नळी वापरावी.
• फायदे: विद्राव्य खते (Fertigation) थेट मुळांना देता येतात, ज्यामुळे खतांची कार्यक्षमता वाढते. तण कमी उगवते.

४.५ अंतरमशागत आणि तण नियंत्रण (Intercultural Operations)

भुईमूग पिकाच्या सुरुवातीच्या ४५ दिवसांत तण नियंत्रण करणे अत्यंत गरजेचे आहे. तण आणि पिकाची अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा झाल्यास ३०% उत्पादन घटते.

• यांत्रिक पद्धत (Mechanical Method):

• पेरणीनंतर २० ते २५ दिवसांनी पहिली कोळपणी करावी. यामुळे तण काढले जाते आणि जमीन भुसभुशीत होते.
• ३० ते ३५ दिवसांनी दुसरी कोळपणी करावी.
• अतिशय महत्त्वाची सूचना (Critical Warning): पीक ४०-४५ दिवसांचे झाल्यानंतर किंवा आऱ्या (Pegs) सुटायला सुरुवात झाल्यानंतर शेतात कोळपणी किंवा खुरपणी करू नये. अवजारे लागल्यास किंवा मजुरांचा पाय पडल्यास नाजूक आऱ्या तुटतात, ज्यामुळे थेट उत्पादनाचे नुकसान होते. या अवस्थेत मोठी तणे दिसल्यास ती हाताने उपटून टाकावीत.

• मातीची भर देणे (Earthing Up):

• काही भागांत ३५-४० दिवसांच्या सुमारास पिकाच्या बुंध्याला मातीची भर दिली जाते. यामुळे आऱ्या लवकर जमिनीत जाण्यास मदत होते. मात्र, हे काम आऱ्या सुटण्यापूर्वीच करणे आवश्यक आहे.

• रासायनिक तण नियंत्रण (Chemical Weed Control):

• मजुरांच्या टंचाईमुळे तणनाशकाचा वापर वाढला आहे.
• उगवणपूर्व (Pre-emergence): पेरणीनंतर ४८ तासांच्या आत, जमिनीवर ओलावा असताना ‘पेंडीमिथॅलिन’ (Pendimethalin 30% EC) १ लिटर प्रति एकर (२०० लिटर पाण्यातून) फवारावे. हे बऱ्याच तणांचा बीजांडातच नाश करते.
• उगवणपश्चात (Post-emergence): पीक २०-२५ दिवसांचे असताना आणि तणे २-३ पानांवर असताना ‘इमॅझेथॅपीर’ (Imazethapyr 10% SL) वापरता येते (उदा. परसूट). मात्र, याचा वापर करताना कृषी तज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे, कारण याचा पिकावर थोडा ताण येऊ शकतो.

हे पण वाचा – “ऊस पिक व्यवस्थापनाची संपूर्ण माहिती येथे वाचा”

५. कीड आणि रोग व्यवस्थापन: एकात्मिक दृष्टिकोन (IPM)

उन्हाळ्यात कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव खरिपाच्या तुलनेत कमी असतो, तरीही खबरदारी घेणे गरजेचे आहे.

• कीड (Pests):

• फुलकिडे (Thrips) आणि मावा (Aphids): हे रसशोषक कीटक पानाच्या खालच्या बाजूने रस शोषतात, ज्यामुळे पाने आक्रसतात. तसेच थ्रिप्समुळे ‘बड नेक्रोसिस’ (Bud Necrosis) हा विषाणूजन्य रोग पसरतो.
• नियंत्रण: ५% निंबोळी अर्काची फवारणी करावी. प्रादुर्भाव जास्त असल्यास इमिडाक्लोप्रिड (Imidacloprid) किंवा डायमेथोएट (Dimethoate) शिफारशीनुसार वापरावे. निळ्या आणि पिवळ्या चिकट सापळ्यांचा (Sticky Traps) वापर करावा (एकरी १०-१५).
• पाने खाणारी अळी (Spodoptera): ही अळी पाने खाते. नियंत्रणासाठी कामगंध सापळे (Pheromone Traps) हेक्टरी ५-१० लावावे.

• रोग (Diseases):

• टिक्का आणि तांबेरा (Tikka & Rust): पानांवर तपकिरी ठिपके दिसतात. नियंत्रणासाठी मॅन्कोझेब (Mancozeb) किंवा क्लोरोथॅलोनिल (Chlorothalonil) ची फवारणी करावी.
• शेंडेमर (Stem Rot): बियाण्यास ट्रायकोडर्माची प्रक्रिया केल्यास हा रोग आटोक्यात राहतो.

६. शासकीय योजना आणि अनुदान (Mahadbt & Subsidy Ecosystem 2026)

महाराष्ट्र शासन आणि केंद्र सरकार शेतकऱ्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे आहे. ‘माहिती इन मराठी’ च्या वाचकांसाठी आम्ही सध्या चालू असलेल्या आणि २०२५-२६ वर्षासाठी लागू असलेल्या महत्त्वाच्या योजनांची यादी खालीलप्रमाणे देत आहोत. या योजनांचा लाभ घेण्यासाठी तुम्हाला ‘महाडीबीटी’ (MahaDBT) पोर्टलवर नोंदणी करणे अनिवार्य आहे.

६.१ राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान (NFSM) – तेलबिया

ही केंद्र पुरस्कृत योजना असून, देशातील खाद्यतेलाची आयात कमी करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.

• प्रमाणित बियाणे वितरण (Certified Seed Distribution): १० वर्षांच्या आतील सुधारित वाणांच्या बियाण्यावर १००% अनुदान (किंवा ठराविक रक्कम, जी कमी असेल ती) मिळते. २०२४-२५ आणि २०२५-२६ च्या खरीप आणि उन्हाळी हंगामासाठी विशेष मोहीम राबवली जात आहे.
• पीक प्रात्यक्षिके (Cluster Frontline Demonstrations – CFLD): कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) आणि कृषी विभागामार्फत शेतकऱ्यांच्या शेतावर नवीन तंत्रज्ञानाचे प्रात्यक्षिक घेण्यासाठी बियाणे, खते आणि औषधे मोफत दिली जातात.

६.२ प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना (PMKSY) – ‘प्रति थेंब अधिक पीक’

उन्हाळी भुईमुगासाठी पाण्याची बचत आणि कार्यक्षम वापर अनिवार्य आहे.

लाभ:

• ठिबक (Drip) आणि तुषार (Sprinkler) सिंचन:
• अल्प व अत्यल्प भूधारक शेतकरी (५ एकराच्या आत): केंद्र सरकार ५५% + राज्य सरकारचे पूरक अनुदान (काही योजनांत २५-३०%) = एकूण ७५% ते ८०% अनुदान मिळते.
• इतर शेतकरी (५ एकराच्या वर): ४५% + राज्य पूरक अनुदान = ६५% ते ७०% अनुदान.

पात्रता: शेतकऱ्याच्या नावावर जमीन असावी आणि सातबाऱ्यावर विहीर/बोअरवेलची नोंद असावी.

६.३ कृषी यांत्रिकीकरण उपअभियान (SMAM)

शमजुरांच्या कमतरतेवर मात करण्यासाठी ही योजना आहे.

• यंत्रे: पेरणी यंत्र (BBF Planter), रोटाव्हेटर, ट्रॅक्टर (२० ते ४५ HP), भुईमूग काढणी यंत्र (Groundnut Digger/Shaker).
• अनुदान: सर्वसाधारण प्रवर्गासाठी ४०% आणि SC/ST/महिला शेतकऱ्यांसाठी ५०% अनुदान मिळते. ट्रॅक्टरसाठी १.२५ लाख रुपयांपर्यंत अनुदान मिळू शकते.

६.४ प्रधानमंत्री पीक विमा योजना (PMFBY)

उन्हाळी हंगामातील नैसर्गिक आपत्तींपासून संरक्षणासाठी ही योजना आहे.

• प्रिमियम: शेतकऱ्यांना फक्त १.५% ते २% हप्ता भरावा लागतो, बाकी सर्व हप्ता सरकार भरते.
• संरक्षण: पीक पेरणीपासून काढणीपश्चात नुकसानीपर्यंत (Post-harvest losses) संरक्षण मिळते.

७. Step-by-Step अर्ज प्रक्रिया (Online Application Guide)

महाराष्ट्र शासनाच्या MahaDBT Farmer Portal वर सर्व कृषी योजनांसाठी ‘एकच अर्ज’ (Single Application) करण्याची सोय आहे. खालीलप्रमाणे अर्ज करावा:

वेबसाईट: https://mahadbt.maharashtra.gov.in/

पायरी १: नवीन नोंदणी (New Registration)

1. पोर्टलवर जाऊन ‘New Applicant Registration’ वर क्लिक करा.
2. शक्यतो ‘Aadhaar Card’ पर्याय निवडा.
3. आधार क्रमांक टाका आणि बायोमेट्रिक (थंब) किंवा OTP (जर मोबाईल आधारशी लिंक असेल तर) द्वारे प्रमाणीकरण करा. यामुळे तुमचे नाव, पत्ता आपोआप भरला जाईल आणि युजरनेम-पासवर्ड तयार करता येईल.

पायरी २: वैयक्तिक माहिती भरणे (Profile Update)

1. वैयक्तिक तपशील: नाव, मोबाईल नंबर, सामाजिक प्रवर्ग (Caste Category). जर तुम्ही SC/ST प्रवर्गात असाल, तर जातीचा दाखला अपलोड करणे अनिवार्य आहे.
2. जमिनीचा तपशील: ७/१२ उतारा आणि ८-अ प्रमाणे अचूक माहिती (गट नंबर, एकूण क्षेत्र) भरा.
3. बँक तपशील: आधार लिंक असलेले (Aadhaar Seeding active) बँक खाते क्रमांक आणि IFSC कोड भरा.
4. पिकाचा तपशील: चालू हंगामात तुम्ही ‘भुईमूग’ पेरणार आहात याची नोंद ‘Crop Details’ मध्ये करा. हे महत्त्वाचे आहे, कारण यावरच बियाणे अनुदान अवलंबून असते.

पायरी ३: योजनेची निवड आणि अर्ज (Apply)

1. लॉगिन केल्यानंतर डॅशबोर्डवर ‘Application’ टॅबवर क्लिक करा.
2. येथे तुम्हाला विविध विभाग दिसतील:

• कृषी यांत्रिकीकरण (Agri Mechanization): ट्रॅक्टर आणि अवजारे.
• सिंचन साधने (Irrigation): ठिबक/तुषार.
• बियाणे, खते व औषधे (Seeds, Fertilizers): बियाणे अनुदान.

1. तुम्हाला हव्या असलेल्या घटकासमोर (उदा. बियाणे) ‘Select’ करा.
2. ‘Terms and Conditions’ मान्य करून अर्ज Submit करा.
3. अर्ज सादर करताना २३.६० रुपये (अंदाजे) शुल्क ऑनलाईन भरावे लागेल. पेमेंट झाल्याशिवाय अर्ज ग्राह्य धरला जात नाही.

पायरी ४: सोडत आणि पुढील प्रक्रिया (Lottery & Documentation)

1. योजनेची लॉटरी निघाल्यावर तुम्हाला SMS द्वारे कळवले जाईल.
2. निवड झाल्यास तुम्हाला विहित मुदतीत ७/१२, ८-अ, आणि अवजारे/सिंचन संच खरेदीचे कोटेशन (Quotation) पोर्टलवर अपलोड करावे लागेल.
3. कागदपत्र छाननीनंतर तुम्हाला ‘पूर्वसंमती’ (Pre-sanction) पत्र मिळेल.
4. पूर्वसंमती मिळाल्यानंतरच बाजारातून अधिकृत डीलरकडून साहित्य खरेदी करा आणि GST बिल पोर्टलवर अपलोड करा.
5. भौतिक पडताळणीनंतर (Spot verification) अनुदान थेट तुमच्या बँक खात्यात जमा होईल.

८. पात्रता आणि कागदपत्रे Checklist (Eligibility & Documents)

अर्ज करण्यापूर्वी खालील कागदपत्रे स्कॅन करून (JPEG/PDF फॉरमॅटमध्ये) तयार ठेवा:

✅ पात्रता (Eligibility):

• अर्जदार महाराष्ट्राचा रहिवासी असावा.
• स्वतःच्या नावावर शेतजमीन असावी.
• अनुसूचित जाती/जमाती शेतकऱ्यांकडे जातीचा दाखला असावा.
• एका घटकासाठी (उदा. ट्रॅक्टर) एकदा लाभ घेतला असल्यास पुढील १० वर्षे पुन्हा लाभ मिळणार नाही.

📋 कागदपत्रे (Documents Checklist):

1. आधार कार्ड (मोबाईल नंबर लिंक असणे अत्यावश्यक).
2. ७/१२ उतारा (सद्यस्थितीतील, ६ महिन्यांच्या आतील).
3. ८-अ उतारा.
4. बँक पासबुक (पहिल्या पानाची स्पष्ट झेरॉक्स/फोटो).
5. जातीचा दाखला (लागू असल्यास).
6. सामायिक क्षेत्र असल्यास: इतर हिस्सेदारांचे संमती पत्र (१०/२०/५०/१०० रुपयांच्या स्टॅम्पवर, तहसीलच्या नियमानुसार).
7. हमीपत्र (Self Declaration) – पोर्टलवर फॉर्मॅट उपलब्ध असतो, तो डाऊनलोड करून, सही करून पुन्हा अपलोड करावा लागतो.
8. दिव्यांग असल्यास: प्रमाणपत्र.

९. महत्त्वाची टीप (Pro-Tip Box)

💡 प्रो-टीप (Expert Advice – गुरुकिल्ली):

उन्हाळी भुईमुगाचे विक्रमी उत्पादन घ्यायचे असेल, तर ‘बीबीएफ’ (BBF – Broad Bed Furrow) किंवा रुंद वरंबा सरी पद्धत वापरा.

का?

१. गादी वाफ्यावर (Raised Bed) माती भुसभुशीत राहते, ज्यामुळे मुळांची वाढ २५% जास्त होते.

२. हवा खेळती राहिल्याने आऱ्या सहज जमिनीत घुसतात.

३. पाणी देण्यास (तुषार/ठिबक) सोपे जाते आणि पाण्याची बचत होते.

४. एकाच वेळी आंतरमशागत, खत देणे आणि तण नियंत्रण सोपे होते.

सावधगिरी: पेरणीपूर्वी बियाण्यास ‘ट्रायकोडर्मा’ (५ ग्रॅम/किलो) आणि ‘रायझोबियम’ (२५ ग्रॅम/किलो) चोळल्याशिवाय पेरणी करू नका. यामुळे मर रोगापासून संरक्षण मिळते आणि नत्राची उपलब्धता फुकटात वाढते.

ही पण सावधगिरी बाळगा अधिक माहिती साठी हा लेख वाचा:- बिबट्याच्या हल्ल्यापासून शेतकऱ्यांचा बचाव

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ Section)

प्र १: उन्हाळी भुईमुगाची पेरणी करण्याची अचूक वेळ कोणती?

उ: १५ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारी हा काळ सर्वोत्तम आहे. तापमान २५ अंश सेल्सिअसच्या वर गेल्यावर उगवण जोमदार होते. उशिरा पेरणी केल्यास (मार्चमध्ये) पावसात सापडण्याची भीती असते.

प्र २: एकरी किती बियाणे वापरावे?

उ: हे वाणावर अवलंबून आहे. जर ‘उपट्या’ (Bunch type) प्रकारचे वाण असेल (उदा. TAG-24), तर एकरी ४० किलो (हेक्टरी १०० किलो) बियाणे लागते. जर ‘टपोरे’ दाण्याचे वाण असेल (उदा. फुले भारती), तर एकरी ५० किलो (हेक्टरी १२५ किलो) बियाणे वापरावे.

प्र ३: जिप्सम टाकणे खरोखर गरजेचे आहे का?

उ: होय, १००% गरजेचे आहे. जिप्सम स्वस्त आहे पण त्याचे फायदे अनमोल आहेत. यामुळे शेंगा पोकळ राहत नाहीत (Poping समस्या दूर होते) आणि तेलाचे प्रमाण वाढते. एकरी २०० किलो जिप्सम नक्की वापरा (१०० किलो पेरणीवेळी + १०० किलो ४५ दिवसांनी).

प्र ४: तणनाशक फवारले तर पिकाला धोका असतो का?

उ: योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात वापरल्यास धोका नसतो. पेरणीनंतर ४८ तासांच्या आत ‘पेंडीमिथॅलिन’ फवारल्यास तण उगवतच नाही. यामुळे पिकाची सुरुवातीची वाढ जोमदार होते. उभे पीक असताना तणनाशक वापरताना कृषी सहाय्यकाचा सल्ला घ्यावा.

प्र ५: महाडीबीटीवर अर्ज केल्यानंतर अनुदान किती दिवसांत मिळते?

उ: हे लॉटरी आणि तुमच्या कागदपत्रांच्या पूर्ततेवर अवलंबून आहे. साधारणपणे पूर्वसंमती मिळाल्यानंतर आणि तुम्ही बिल अपलोड केल्यानंतर १ ते ३ महिन्यांत रक्कम खात्यात जमा होते.

प्र ६: ठिबक सिंचनावर भुईमूग घेतला तर चालेल का?

उ: चालेल नाही, तर पळेल! ठिबक सिंचनामुळे पाणी थेट मुळांना मिळते, जमीन कडक होत नाही आणि खते पाण्यातून देता येतात (Fertigation). यामुळे उत्पादनात २५-३०% हमखास वाढ होते.

प्र ७: भुईमुगावर माती कधी चढवावी (Earthing Up)?

उ: साधारणपणे ३० ते ३५ दिवसांनी, म्हणजेच आऱ्या सुटण्यापूर्वी पिकाच्या बुंध्याला मातीची भर द्यावी. आऱ्या सुटल्यानंतर माती लावायला गेल्यास आऱ्या तुटून नुकसान होते.

प्र ८: उन्हाळी भुईमुगाला कीड जास्त लागते की खरिपाला?

उ: खरिपाच्या तुलनेत उन्हाळी भुईमुगाला कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव खूप कमी असतो. फक्त रसशोषक किडींचा (Thrips) बंदोबस्त केल्यास पीक निरोगी राहते.

प्र ९: भुईमुगाचे कोणते वाण सर्वात जास्त उत्पादन देते?

उ: महाराष्ट्रात सध्या ‘फुले वारणा’ (KDG-128) आणि ‘फुले मोरणा’ (KDG-123) ही महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाची वाणे आघाडीवर आहेत.

प्र १०: काढणी योग्य झाली आहे हे कसे ओळखावे?

उ: झाडाची पाने पिवळी पडून गळू लागतात. शेंगा फोडून पाहिल्यास टरफलाचा आतील भाग काळा (Dark black) पडलेला दिसतो आणि दाण्याचा रंग लाल-गुलाबी होतो, तेव्हा काढणी करावी.

११. निष्कर्ष आणि Call to Action (CTA)

शेतकरी बांधवांनो, उन्हाळी भुईमूग हे केवळ एक पीक नसून ती आर्थिक उन्नतीची संधी आहे. निसर्गाची साथ (भरपूर सूर्यप्रकाश) आणि विज्ञानाची जोड (सुधारित वाण, जिप्सम, ठिबक) दिल्यास, हेक्टरी ३०-३५ क्विंटल उत्पादन घेणे कठीण नाही. शासकीय योजनांचा लाभ घेऊन उत्पादन खर्च कमी करा आणि ‘माहिती इन मराठी’ वर दिलेल्या या मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करून आपले उत्पन्न दुप्पट करा.

🔴 तुम्हाला उन्हाळी भुईमूग लागवडीबद्दल किंवा शासकीय योजनेबद्दल काही शंका आहेत का?

खाली कमेंट बॉक्समध्ये तुमचे प्रश्न नक्की विचारा. आमचे कृषी तज्ञ आणि मार्गदर्शक तुम्हाला २४ तासांत उत्तर देतील.

📲 सरकारी योजना, बाजारभाव आणि हवामानाचे लेटेस्ट अपडेट्स सर्वात आधी मिळवण्यासाठी आमचे WhatsApp चॅनेल आजच जॉईन करा!

#SummerGroundnut #BhuimugLagwad #MahaDBT #FarmersScheme #AgricultureMaharashtra #SmartFarming #OilseedsMission #ShetkariRaja

===========================================================================================================

माहिती In मराठी:

आमच्यासोबत कनेक्ट व्हा!

🌸 आर्थिक माहिती आणि महत्त्वाच्या अपडेट्ससाठी आम्हाला फॉलो करा:

 टॅग्स: #माहितीInमराठी #MahitiInMarathi #FollowUs #SocialMedia #MarathiNews #StayUpdated