खोडवा ऊस व्यवस्थापन: १०० टन उत्पादनाचा ‘राजमार्ग’

खोडवा ऊस व्यवस्थापन: उत्पादन वाढ, खर्च कपात आणि शाश्वत शेतीचा सर्वसमावेशक महा-अहवाल

खोडवा ऊस व्यवस्थापन कसे करावे? पाचट कुजवणे, खत नियोजन आणि कीड नियंत्रणाच्या VSI शिफारशी. वाचा एकरी १०० टन उत्पादनाचे गुपित आणि कमी खर्चात भरघोस नफा कमवा

प्रकरण १: प्रस्तावना आणि खोडवा उसाचे कृषी अर्थकारणातील महत्त्व

१.१ पार्श्वभूमी आणि सद्यस्थिती

महाराष्ट्र हे भारतातील साखरेचे कोठार मानले जाते आणि राज्याच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत ऊस पिकाचे योगदान अनन्यसाधारण आहे. राज्याच्या एकूण ऊस लागवडीखालील क्षेत्राचे बारकाईने विश्लेषण केले असता, एक धक्कादायक आणि तितकीच महत्त्वाची बाब समोर येते ती म्हणजे एकूण ऊस क्षेत्रापैकी सुमारे ४० ते ४५ टक्के क्षेत्र हे खोडवा (Ratoon) पिकाखाली असते. जागतिक स्तरावर देखील, ब्राझील, ऑस्ट्रेलिया आणि क्युबा यांसारख्या प्रमुख साखर उत्पादक देशांमध्ये खोडवा पिकाचे प्रमाण ५० टक्क्यांहून अधिक आहे. असे असूनही, महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांच्या मानसिकतेमध्ये खोडवा पिकाबद्दल एक प्रकारची अनास्था किंवा दुय्यमत्वाची भावना दिसून येते. “लावणीला खत आणि खोडव्याला फक्त पाणी” ही पारंपारिक आणि अत्यंत नुकसानकारक मानसिकता आजही अनेक ठिकाणी रूढ आहे, ज्यामुळे राज्याची सरासरी खोडवा उत्पादकता हेक्टरी ६० ते ७० टनांच्या आसपास रेंगाळत आहे.  

खोडवा पीक हे केवळ मुख्य पिकानंतर शिल्लक राहिलेले ‘दुय्यम पीक’ नसून, ते शेतकऱ्यांसाठी एक ‘बोनस पीक’ किंवा ‘कॅश काऊ’ (Cash Cow) ठरू शकते. वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट (VSI), पुणे आणि महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (MPKV), राहुरी यांच्या दशकानुदशकाच्या संशोधनातून हे सिद्ध झाले आहे की, जर खोडवा पिकाचे व्यवस्थापन लावणीच्या उसाइतकेच काटेकोरपणे केले, तर उत्पादन खर्च ३० ते ४० टक्क्यांनी कमी करून लावणीइतकेच किंवा त्याहून अधिक उत्पादन मिळवणे शक्य आहे.  

१.२ खोडवा पिकाचे आर्थिक गणित: लावणीपेक्षा फायदेशीर का?

खोडवा पिकाची आर्थिक उपयुक्तता समजून घेण्यासाठी आपण उत्पादन खर्चाच्या संरचनेचा विचार करणे गरजेचे आहे. लावणीच्या उसासाठी पूर्वमशागत (नांगरट, रोटेटर, सरी सोडणे), बेणे खरेदी, बेणे प्रक्रिया, आणि प्रत्यक्ष लागवडीसाठी लागणारी मजुरी यावर एकरी २५,००० ते ३०,००० रुपयांचा खर्च होतो. खोडवा पिकात हा संपूर्ण खर्च वाचतो. मध्ये नमूद केलेल्या अभ्यासानुसार, लावणीच्या उसाचा एकूण उत्पादन खर्च जास्त असूनही त्याचे निव्वळ उत्पन्न (Net Return) आणि खर्च-फायदा गुणोत्तर (Benefit-Cost Ratio) खोडव्याच्या तुलनेत कमी असू शकते. खोडवा पिकात ‘C’ कॉस्ट वर आधारित बी:सी रेशो (B:C Ratio) हा ३.२६ पर्यंत आढळून आला आहे, जो लावणीच्या उसासाठी २.३० इतकाच मर्यादित राहतो. याचा अर्थ असा की, खोडवा पिकात गुंतवलेल्या प्रत्येक रुपयावर मिळणारा परतावा हा लावणीच्या उसापेक्षा अधिक आहे.  

१.३ कमी उत्पादनाची कारणमीमांसा

खोडवा पिकात उत्पादन घटण्याची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत, ज्यांचे निवारण करणे हे या अहवालाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे:

१. अयोग्य तोडणी: ऊस तोडणी कामगारांकडून जमिनीपासून ३-४ इंच वर ऊस तोडला जातो, ज्यामुळे जमिनीलगतचे डोळे फुटत नाहीत आणि फुटवे कमजोर येतात.

२. नांग्यांचे प्रमाण: हेक्टरी उसाच्या बेटांची (Clumps) संख्या कमी होणे, ज्याकडे दुर्लक्ष केले जाते.

३. अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाचा अभाव: खोडवा पिकाला सुरुवातीच्या काळात अन्नद्रव्यांची अत्यंत गरज असते, परंतु खत देण्यास विलंब केला जातो.

४. पाचट जाळणे: पाचट जाळल्यामुळे जमिनीचे तापमान वाढते, उपयुक्त जिवाणू मरतात आणि सेंद्रिय कर्बाचा ऱ्हास होतो.

५. कीड व रोग: लोकरी मावा, काणी, आणि खोडकीड यांसारख्या समस्यांचे एकात्मिक नियंत्रण न करणे.  

प्रकरण २: खोडवा ठेवण्यासाठीचे तांत्रिक निकष आणि निर्णय प्रक्रिया

प्रत्येक उसाचा खोडवा ठेवणे शहाणपणाचे ठरत नाही. यासाठी काही शास्त्रीय निकष तपासावे लागतात.

२.१ पीक तोडणीचा कालावधी

संशोधनानुसार, १५ फेब्रुवारी पूर्वी तुटलेल्या उसाचा खोडवा ठेवणे सर्वात फायदेशीर ठरते. याचे मुख्य कारण तापमान आहे. ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी या काळात तुटलेल्या उसाला फुटवे फुटण्यासाठी आवश्यक असलेली थंडी आणि त्यानंतर वाढीसाठी लागणारे उष्ण तापमान (उन्हाळा) यांचा समतोल साधला जातो. फेब्रुवारीनंतर तुटलेल्या उसाचा खोडवा ठेवल्यास, सुरुवातीच्या काळात अतिउष्णतेमुळे डोळे सुकतात आणि फुटवे कमी येतात. तसेच, उशिरा तुटलेला ऊस पुढील वर्षी उशिरा पक्व होतो, ज्यामुळे साखर उतारा (Recovery) कमी मिळतो.  

२.२ उसाची जात (Variety Selection)

काही जाती या उपजतच खोडव्यासाठी उत्तम असतात (Good Ratooning Ability).

• को-८६०३२ (Co-86032): ही महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय जात असून तिची खोडवा ठेवण्याची क्षमता उत्कृष्ट आहे. फुटवे एकसारखे येतात आणि उत्पादन क्षमता जबरदस्त आहे.  

• को-एम-०२६५ (CoM-0265): ही जात अधिक उत्पादन देते, परंतु हिचा खोडवा ठेवताना लोकरी माव्याचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता जास्त असते, त्यामुळे विशेष काळजी घ्यावी लागते.

• को-९२००५: ही जात देखील खोडव्यासाठी चांगली आहे.

• नियम: ज्या शेतात मुख्य पिकाची शुद्धता ९५% पेक्षा कमी आहे किंवा भेसळ जास्त आहे, तिथे खोडवा ठेवू नये.

२.३ पिकाचे आरोग्य

ज्या उसाच्या प्लॉटमध्ये मुख्य पिकावर (Plant Cane) काणी रोग (Smut), गवताळ वाढ (Grassy Shoot Disease – GSD), किंवा पोक्का बोईंग यांचा प्रादुर्भाव १० ते १५ टक्क्यांपेक्षा जास्त होता, त्या पिकाचा खोडवा कदापि ठेवू नये. हे रोग खोडव्यामध्ये अधिक उग्र रूप धारण करतात. उदा. काणी रोग हा खोडव्यात प्रचंड वेगाने पसरतो आणि संपूर्ण उत्पादन शून्य करू शकतो.  

२.४ जमिनीचा प्रकार

हलक्या, उथळ (३० सेमी पेक्षा कमी खोली), आणि निचरा न होणाऱ्या चोपण किंवा क्षारपड जमिनीत खोडवा पीक घेणे टाळावे. अशा जमिनीत क्षारांचे प्रमाण (Salinity) जास्त असल्याने मुळांची कार्यक्षमता दुसऱ्या वर्षी खूप कमी होते. भारी काळी जमीन आणि मध्यम खोल जमीन खोडव्यासाठी उत्तम असते.  

प्रकरण ३: खोडवा पिकाची शरीरशास्त्र (Physiology of Ratoon Crop)

खोडवा व्यवस्थापन समजून घेण्यासाठी आपल्याला खोडवा पिकाची शरीररचना आणि कार्यपद्धती समजून घेणे आवश्यक आहे, जी लावणीच्या उसापेक्षा वेगळी असते.

३.१ मुळांची रचना (Root Architecture)

लावणीच्या उसात सुरुवातीला ‘सेट्ट रूट्स’ (Sett Roots) येतात आणि नंतर ‘शूट रूट्स’ (Shoot Roots) विकसित होतात. खोडवा पिकात, जुन्या बुडख्याला आधीच मुळे असतात, ज्याला ‘जुनी मुळे’ (Old Roots) म्हणतात. मात्र, संशोधनात असे दिसून आले आहे की, ही जुनी मुळे पाणी आणि अन्नद्रव्ये शोषून घेण्यास फारशी कार्यक्षम नसतात. खोडव्याची खरी वाढ ही नवीन येणाऱ्या मुळांवर (New Shoot Roots) अवलंबून असते. म्हणून, मशागत करताना जुनी मुळे तोडणे (Root Pruning) आणि नवीन मुळांना चालना देणे अत्यंत गरजेचे असते.  

३.२ फुटवे फुटण्याची प्रक्रिया (Tillering Mechanism)

खोडव्याचे फुटवे हे जमिनीखालील जुन्या कांडीच्या डोळ्यांतून येतात. हे डोळे जमिनीखाली असल्याने त्यांना सूर्यप्रकाश मिळत नाही, परंतु जमिनीतील उष्णता आणि ओलावा यामुळे ते सक्रिय होतात. जर बुडखा जमिनीच्या वर राहिला, तर त्यावरील डोळे वाळतात किंवा त्यातून आलेले फुटवे कमजोर असतात (Water Shoots). याउलट, जमिनीखालून आलेले फुटवे (Sub-surface Tillers) हे थेट मातीतून अन्न घेतात आणि त्यांचे रूपांतर जाड ऊसात होते. यामुळेच ‘जमिनीलगत बुडखे छाटणी’ (Stubble Shaving) या प्रक्रियेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

प्रकरण ४: पीक व्यवस्थापन आणि मशागत (Field Operations)

खोडवा व्यवस्थापनातील पहिले १५ दिवस हे ‘सुवर्ण काळ’ (Golden Period) असतात. या काळात केलेली कामे पुढील १० ते १२ महिन्यांचे उत्पादन ठरवतात.

४.१ बुडखे छाटणी (Stubble Shaving)

ऊस तोडणी झाल्यानंतर शेतात ३-४ इंच उंचीचे बुडखे शिल्लक राहतात. हे बुडखे तसेच ठेवल्यास, त्यावरील वरच्या डोळ्यांतून फुटवे येतात. हे फुटवे जमिनीपासून वर असल्याने त्यांना स्वतःची मुळे जमिनीत रुजवायला वेळ लागतो. परिणामी, ते वरील वाळलेल्या कांड्यांतून अन्न घेतात, जे अपुरे असते.

• शास्त्रीय पद्धत: ऊस तुटल्यापासून ३ ते ४ दिवसांच्या आत (जमीन वाफश्यावर आल्यावर) अतिशय धारदार कोयत्याने किंवा ट्रॅक्टरचलित ‘रॅटून मॅनेजर’ (Ratoon Manager) यंत्राने बुडखे जमिनीलगत छाटून घ्यावेत.  

• फायदे: १. जमिनीखालून जोमदार आणि एकसारखे फुटवे येतात. २. कीड आणि रोगांचे (उदा. काणी, खोडकीड) अवशेष नष्ट होतात. ३. सर्व फुटवे एकाच वयाचे असल्याने पक्वता एकाच वेळी येते.

४.२ बुरशीनाशकाची फवारणी

बुडखे छाटल्यानंतर उघड्या जखमेतून ‘अननस रोग’ (Pineapple Disease) किंवा ‘सॅराटोसिस्टिस’ (Ceratocystis) यांसारख्या बुरशींचा संसर्ग होऊ शकतो.

• उपाय: छाटणीनंतर २४ तासांच्या आत बुडख्यांवर खालील द्रावणाची फवारणी करावी:

  • १०० लिटर पाण्यात १० ग्रॅम कार्बेन्डाझिम (Bavistin) किंवा २५० ग्रॅम ट्रायकोडरमा व्हिरीडी.

  • यामुळे मातीतून होणारा बुरशींचा संसर्ग रोखला जातो.  

४.३ बगला फोडणे (Off-barring / Shoulder Breaking)

खोडवा पिकात जमिनीची घनता (Bulk Density) वाढलेली असते, ज्यामुळे मुळांना श्वसनासाठी हवा मिळत नाही. तसेच जुन्या मुळांचे जाळे (Root Mat) तयार झालेले असते.

• कृती: बैलाच्या नांगराने किंवा ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने सरीच्या दोन्ही बाजूंची माती मोकळी करावी (बगला फोडणे). हे करताना सरीच्या बगलेपासून १५-२० सेमी अंतरावरून नांगर चालवावा.

• फायदे: १. जुन्या, अकार्यक्षम मुळांची छाटणी होते. २. जमीन भुसभुशीत होऊन हवा खेळती राहते (Aeration). ३. नवीन पांढऱ्या मुळांच्या वाढीला जागा मिळते.  

४.४ नांग्या भरणे (Gap Filling)

जर शेतात सलग २ फुटांपेक्षा जास्त अंतरावर ऊस नसेल, तर त्याला ‘नांगी’ किंवा ‘गॅप’ म्हणतात. संशोधनानुसार, १०% गॅप्स असल्यास उत्पादनात ५ ते ८ टनांची घट येते.

• पद्धत: ऊस तुटल्यापासून १५ ते २० दिवसांच्या आत नांग्या भराव्यात. यासाठी: १. ‘सिंगल बड’ (Single Bud) नर्सरीतील तयार रोपे वापरावीत. २. किंवा जुन्या बुडख्याच्या बाजूला खड्डा खणून त्यामध्ये दोन डोळ्यांची टिपरी लावावी (परंतु टिपरीपेक्षा रोपे जास्त यशस्वी ठरतात). ३. नांग्या भरताना त्या खड्ड्यात थोडे कुजलेले शेणखत आणि पाणी द्यावे, जेणेकरून नवीन रोपांची वाढ इतर खोडव्याच्या बरोबरीने होईल.  

प्रकरण ५: पाचट व्यवस्थापन – कचऱ्यातून कंचन

महाराष्ट्रात दरवर्षी हजारो हेक्टरवरील पाचट जाळले जाते, जे पर्यावरणासाठी आणि जमिनीच्या आरोग्यासाठी अत्यंत घातक आहे. एका हेक्टर उसापासून सुमारे १० ते १२ टन पाचट मिळते, ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात सेंद्रिय कर्ब आणि अन्नद्रव्ये असतात.  

५.१ पाचट जाळण्याचे दुष्परिणाम

१. जमिनीचे तापमान ६०-७० अंश सेल्सिअसपर्यंत वाढते, ज्यामुळे १ इंचापर्यंतच्या थरातील सर्व उपयुक्त मित्र जिवाणू मरतात. २. नत्र, स्फुरद आणि गंधक यांसारखी पोषक तत्वे हवेत उडून जातात. ३. जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) जळून जातो, ज्यामुळे जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता कमी होते.  

५.२ पाचट आच्छादनाचे (Mulching) फायदे

१. तण नियंत्रण: ५-६ इंच जाडीचा पाचटाचा थर तणांच्या वाढीला सूर्यप्रकाश मिळू देत नाही, ज्यामुळे तणनाशक आणि खुरपणीचा खर्च १००% वाचतो. २. पाणी बचत: जमिनीवरून होणारे बाष्पीभवन (Evaporation) रोखले जाते. संशोधनानुसार, पाचट आच्छादनामुळे दोन पाण्यातील अंतर ४-५ दिवसांनी वाढवता येते आणि पाण्याची ३०-४०% बचत होते. उन्हाळ्यात हे पिकासाठी जीवनदायी ठरते. ३. सेंद्रिय कर्ब वृद्धी: पाचट कुजल्यावर त्यातून हेक्टरी ३-४ टन ह्युमस तयार होतो. प्रयोगांमध्ये सेंद्रिय कर्ब ०.७७% वरून ०.९८% पर्यंत वाढल्याचे सिद्ध झाले आहे. ४. अन्नद्रव्य पुनर्प्रक्रिया: ५ टन पाचटातून साधारणपणे २५-३० किलो नत्र, १०-१२ किलो स्फुरद, ७५-८० किलो पालाश आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये जमिनीला परत मिळतात.  

५.३ पाचट कुजवण्याची शास्त्रीय पद्धत (In-situ Decomposition)

पाचटाचा C:N रेशो (Carbon:Nitrogen Ratio) ८०:१ ते १००:१ इतका जास्त असतो, त्यामुळे ते कुजण्यास वेळ लागतो. हे जलद कुजवण्यासाठी खालील पद्धत वापरावी: १. ऊस तुटल्यानंतर बुडखे छाटणी व फवारणी झाल्यावर, पाचट सरीमध्ये व्यवस्थित दाबून घ्यावे. २. पाचटावर एकरी १० किलो युरिया आणि १० किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) समप्रमाणात टाकावे. युरियामुळे C:N रेशो कमी होऊन कुजण्याची प्रक्रिया सुरू होते. ३. पाचट कुजवणारे जिवाणू (Decomposing Culture): * महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ (MPKV) किंवा वसंतदादा इन्स्टिट्यूट (VSI) चे पाचट कुजवणारे जिवाणूंचे कल्चर (उदा. Trichoderma, Aspergillus, Phanerochaete बुरशींचा समूह) वापरावे. * डोस: प्रति १ टन पाचटासाठी १ ते २ किलो कल्चर किंवा १० लिटर वेस्ट डिकंपोजर (Waste Decomposer) २०० लिटर पाण्यात मिसळून पाचटावर फवारावे. ४. यानंतर लगेच पाणी द्यावे. ओलावा टिकून राहिल्यास ३ ते ३.५ महिन्यांत पाचटाचे उत्तम खत तयार होते आणि माती भुसभुशीत होते.  

प्रकरण ६: एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन (INM)

खोडवा पिकाचे खत व्यवस्थापन लावणीपेक्षा वेगळे असते. खोडवा पिकाला लावणीच्या उसापेक्षा २५% जास्त नत्राची (Nitrogen) गरज असते. याचे कारण म्हणजे, पाचट कुजण्याच्या प्रक्रियेत जमिनीतील सूक्ष्मजीव मातीतील उपलब्ध नत्र वापरतात (Immobilization), ज्यामुळे पिकाला सुरुवातीच्या काळात नत्राचा तात्पुरता तुटवडा (Nitrogen Starvation) जाणवू शकतो.

६.१ रासायनिक खतांचे वेळापत्रक (प्रति एकर)

वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट आणि कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशीनुसार खोडवा पिकासाठी खालीलप्रमाणे खत नियोजन करावे.  

टीप:

• युरिया देताना तो निमकोटिंग केलेला असावा किंवा निंबोळी पेंडीसोबत (६:१ प्रमाणात) मिसळून द्यावा, ज्यामुळे नत्राचा ऱ्हास (Leaching/Volatilization) कमी होतो.

• खते नेहमी जमिनीत १०-१५ सेमी खोल पेरून द्यावीत (Crowbar method or placement), उघड्यावर टाकू नयेत.

६.२ ठिबक सिंचनातून खत व्यवस्थापन (Fertigation)

ठिबक सिंचन उपलब्ध असल्यास, ८०% पाण्यात विद्राव्य खतांचा वापर करून २०-३०% खताची बचत आणि २०% उत्पादन वाढ मिळवता येते. पाण्यात विद्राव्य खते थेट मुळांच्या कार्यक्षेत्रात (Root Zone) जातात.  

फर्टिगेशन शेड्युल (MPKV शिफारस – नमुना):

• वाढीचा टप्पा (१-४ आठवडे): १९:१९:१९ किंवा १२:६१:०० – मुळांच्या आणि फुटव्यांच्या वाढीसाठी.

• शाकीय वाढ (५-९ आठवडे): १२:६१:०० आणि युरिया – पानांच्या आणि खोडाच्या वाढीसाठी.

• कांडी सुटण्याचा काळ (१०-१६ आठवडे): १३:००:४५ आणि युरिया – पेरे लांबण्यासाठी.

• पक्वता काळ (१७ आठवड्यांपुढे): ०:५२:३४ आणि ०:०:५० – साखरेचे रूपांतर आणि वजन वाढीसाठी.

• सिलिकॉनचा वापर: हेक्टरी ४०० किलो सिलिकॉन (कॅल्शियम सिलिकेट किंवा बॅगॅस ॲश) दिल्यास पानांची ताठरता वाढते, प्रकाश संश्लेषण सुधारते आणि कीड प्रतिकारशक्ती वाढते.  

६.३ जैविक खते (Biofertilizers)

रासायनिक खतांची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी जैविक खतांचा वापर अनिवार्य आहे.

• ॲसिटोबॅक्टर (Acetobacter diazotrophicus): हे जिवाणू उसाच्या कांड्यांमध्ये आणि मुळांमध्ये राहून हवेतील नत्र शोषून घेतात. हेक्टरी १० किलो ॲसिटोबॅक्टर वापरल्यास नत्र खताची ५०% पर्यंत बचत होऊ शकते.  

• स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू (PSB): हे अविद्राव्य स्वरूपातील स्फुरद पिकाला उपलब्ध करून देतात.

• वापर: ही जिवाणू खते शेणखतात मिसळून किंवा स्लरीवाटे (२०० लिटर पाण्यातून) जमिनीवर सोडावीत.

प्रकरण ७: पाणी व्यवस्थापन (Water Management)

ऊस हे पाण्यास अत्यंत संवेदनशील पीक आहे. खोडवा पिकाला साधारणपणे १८ ते २० पाळ्यांची गरज असते, परंतु हे प्रमाण जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि हवामानानुसार बदलते.  

७.१ पाणी देण्याच्या पद्धती

• सरी पद्धत (Surface Irrigation): जर पाचट आच्छादन केले असेल, तर प्रत्येक सरीला पाणी न देता ‘आड-सरी’ (Alternate Furrow) पद्धतीने पाणी द्यावे. म्हणजेच एका वेळी १, ३, ५… अशा विषम क्रमांकाच्या सऱ्या भराव्यात आणि पुढच्या वेळी २, ४, ६… अशा सम क्रमांकाच्या. यामुळे पाण्याची ३० ते ४०% बचत होते आणि पिकाला पाण्याचा ताणही बसत नाही.  

• ठिबक सिंचन (Drip Irrigation): खोडव्यासाठी ठिबक सिंचन हे वरदान आहे. VSI च्या संशोधनानुसार, ठिबकमुळे खोडव्याच्या उत्पादनात २५-३०% वाढ होते. जमिनीखालील ठिबक सिंचन (Sub-surface Drip) हे खोडव्यासाठी अधिक प्रभावी ठरते कारण ते यांत्रिकीकरणात अडथळा आणत नाही आणि बाष्पीभवन शून्य असते.  

७.२ पाण्याचा ताण व्यवस्थापन (Drought Management)

उन्हाळ्यात (मार्च ते मे) पाण्याचा ताण पडल्यास पिकाची वाढ खुंटते.

• उपाय: १. ५-६ इंच पाचटाचे आच्छादन अनिवार्य करावे. २. पोटॅश (K) ची १-२% फवारणी करावी, ज्यामुळे रंध्रे (Stomata) बंद-उघड करण्याची प्रक्रिया नियंत्रित होऊन पाण्याचे उत्सर्जन कमी होते. ३. ‘वसंत ऊर्जा’ किंवा ‘कओलिन’ (Kaolin) ची फवारणी करावी, जे पानांवर थर तयार करून बाष्पीभवन कमी करतात.

प्रकरण ८: पीक संरक्षण: कीड आणि रोग व्यवस्थापन (Integrated Pest & Disease Management)

खोडवा पिकात किडींचा आणि रोगांचा प्रादुर्भाव (Carry over effect) होण्याची शक्यता जास्त असते.

८.१ लोकरी मावा (Woolly Aphid – Ceratovacuna lanigera)

ही महाराष्ट्रातील ऊस पिकावरील सर्वात मोठी आपत्ती आहे. हे कीटक पानांच्या खालच्या बाजूला राहून रस शोषतात आणि मधासारखा चिकट द्रव (Honeydew) सोडतात, ज्यावर काळी बुरशी (Sooty Mold) वाढते. यामुळे प्रकाश संश्लेषण थांबते आणि उत्पादनात २५-३०% घट येते.  

• जैविक नियंत्रण (Biocontrol): लोकरी माव्यासाठी रासायनिक फवारणी टाळावी. निसर्गात ‘कोनोबात्रा’ (Dipha aphidivora) आणि ‘मायक्रोमस’ (Micromus igorotus) हे मित्रकीटक या माव्याला फस्त करतात. एक ‘मायक्रोमस’ अळी आपल्या जीवनकाळात हजारो मावा कीटक खाते.

  • कृती: जर पानांवर हे मित्रकीटक दिसत असतील, तर फवारणी करू नका. जर मित्रकीटक नसतील, तर VSI किंवा कृषी विद्यापीठातून त्यांचे ‘कोश’ आणून शेतात सोडावेत (हेक्टरी २५०० मायक्रोमस किंवा १००० कोनोबात्रा).  

• रासायनिक उपाय (शेवटचा पर्याय): जर प्रादुर्भाव खूप जास्त असेल, तरच निंबोळी तेल (१०,००० पीपीएम) २ मिली/लिटर किंवा असिफेट १ ग्रॅम/लिटर किंवा मॅलाथिऑन २ मिली/लिटर फवारावे.

८.२ खोडकीड (Early Shoot Borer – Chilo infuscatellus)

ही कीड पिकाच्या सुरुवातीच्या १ ते ४ महिन्यांत येते. अळी खोडात शिरून गाभा खाते, ज्यामुळे पोंगा मरतो (Dead Heart) आणि दुर्गंधी येते.

• उपाय: १. बुडखे जमिनीलगत छाटणे (यामुळे किडीचे कोष नष्ट होतात). २. हेक्टरी १० कामगंध सापळे (Pheromone Traps) लावणे. ३. ट्रायकोग्रामा चिलोनीस (Trichogramma chilonis) या परोपजीवी मित्रकीटकाची ५०,००० अंडी प्रति हेक्टरी ४-५ वेळा १० दिवसांच्या अंतराने सोडावीत. ४. क्लोरोपायरीफॉस २०% ईसी (२ मिली/लिटर) ची फवारणी करावी.

.३ हुमणी (White Grub)

ही कीड मुळे खाते, ज्यामुळे ऊस वाळतो आणि हाताने ओढल्यास सहज उपटून येतो.

• उपाय: १. मान्सूनच्या पहिल्या पावसानंतर कडुनिंबाच्या किंवा बाभळीच्या झाडावर जमणारे भुंगेरे (Adult Beetles) गोळा करून नष्ट करावेत. २. बिव्हेरिया बॅसियाना (Beauveria bassiana) किंवा मेटारायझियम ॲनिसोप्लि (Metarhizium anisopliae) या बुरशीजन्य कीटकनाशकाचा ५ किलो प्रति हेक्टरी जमिनीत वापर करावा. ३. फिप्रोनिल किंवा इमिडाक्लोप्रिडचा वापर ड्रेन्चिंगद्वारे करावा.  

८.४ काणी रोग (Whip Smut)

हा बुरशीजन्य रोग असून, उसाचा शेंडा काळ्या चाबकासारखा (Whip-like) होतो. त्यातून लाखो काळे बीजाणू हवेत पसरतात.

• व्यवस्थापन: १. रोगग्रस्त बेटे (Clumps) मुळासकट उपटून काढावीत. २. उपटताना त्यावर प्लॅस्टिक पिशवी घालावी जेणेकरून बीजाणू उडणार नाहीत, आणि ते शेताबाहेर नेऊन जाळून टाकावेत. ३. १० टक्क्यांपेक्षा जास्त प्रादुर्भाव असल्यास त्या पिकाचा खोडवा घेऊ नये.

प्रकरण ९: संजीवक आणि वाढ नियंत्रके (Plant Growth Regulators)

अधिक उत्पादन आणि साखर उतारा वाढवण्यासाठी संजीवकांचा वापर ही आधुनिक काळाची गरज आहे.

९.१ जिब्रेलिक ॲसिड (Gibberellic Acid – GA3)

GA3 हे नैसर्गिकरित्या उसात असते, परंतु बाहेरून पुरवठा केल्यास पेशी विभाजन (Cell Division) आणि पेशींची लांबी (Cell Elongation) वाढते.

• फायदे: कांडीची लांबी आणि जाडी वाढते, ज्यामुळे टनेजमध्ये १०-१५% वाढ होते.

• डोस: जिब्रेलिक ॲसिड (०.००१%) ७०-८० मिली प्रति एकर किंवा १ ग्रॅम तांत्रिक दर्जाचे (Technical Grade) GA3 अल्कोहोलमध्ये विरघळून ५० लिटर पाण्यातून फवारावे.  

• वेळ:

  • पहिली फवारणी: ४०-४५ दिवसांनी.

  • दुसरी फवारणी: ७०-८० दिवसांनी.

• महत्त्वाचे: GA3 फवारणीच्या वेळी जमिनीत पुरेसा ओलावा आणि खतांची मात्रा असणे आवश्यक आहे, अन्यथा पीक पिवळे पडू शकते.

९.२ ६-बीए (6-Benzyl Adenine)

हे एक सायटोकायनीन (Cytokinin) आहे. याचा वापर फुटवे फुटण्याच्या अवस्थेत केल्यास सुप्त डोळे जागे होऊन फुटव्यांची संख्या (Tillering) वाढते. हेक्टरी ३ लिटर द्रावण वापरण्याची शिफारस काही संशोधनात केली आहे.

प्रकरण १०: आधुनिक यांत्रिकीकरण आणि तंत्रज्ञान (Modern Mechanization)

मजुरांच्या वाढत्या समस्येवर मात करण्यासाठी यांत्रिकीकरण आवश्यक आहे.

१०.१ कृषी ड्रोन (Agricultural Drones)

ऊस ६-७ महिन्यांचा झाल्यावर त्याची उंची वाढते, ज्यामुळे आत जाऊन फवारणी करणे अशक्य होते. अशा वेळी खोडकीड, लोकरी मावा किंवा पोक्का बोईंग रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास ड्रोन तंत्रज्ञान अत्यंत प्रभावी ठरते. १० लिटर औषध १० मिनिटात एका एकरावर फवारले जाते. ड्रोनच्या हवेच्या दाबामुळे औषध पानांच्या खालच्या बाजूलाही पोहोचते, जिथे मावा लपलेला असतो.  

१०.२ रॅटून मॅनेजर (Ratoon Manager)

हे एक बहुउद्देशीय (Multi-purpose) ट्रॅक्टरचलित यंत्र आहे. हे यंत्र एकाच पासमध्ये (Single Pass) खालील कामे करते: १. बुडखे जमिनीलगत छाटणे (Stubble Shaving). २. बगला फोडणे (Off-barring). ३. खत पेरणी (Fertilizer Application). ४. सरीतील माती मोकळी करणे. या यंत्राचा वापर केल्यास मजुरीच्या खर्चात मोठी बचत होते आणि कामे वेळेवर होतात.

हे पण लेख नक्की वाचा :- ऊस पिक व्यवस्थापन

हे पण लेख नक्की वाचा :- “उसाला तुरा आलाय? घाबरू नका, वजन आणि साखर उतारा टिकवण्यासाठी करा ‘हे’ ५ उपाय!”

प्रकरण ११: खोडवा उसाचे अर्थशास्त्र (Comparative Economics)

खोडवा पीक परवडते का? याचे उत्तर ‘होय’ आहे, पण त्यासाठी गणिताची गरज आहे. खालील तक्ता पहा.

निष्कर्ष: जरी लावणीच्या उसाचे उत्पादन (Gross Yield) १०-२० टनांनी जास्त असले, तरी ‘हातात पडणारा पैसा’ (Net Income) खोडवा पिकात जास्त असतो.

प्रकरण १२: यशस्वी शेतकऱ्यांच्या यशोगाथा (Success Stories)

१. श्री. महेंद्र चव्हाण (कोल्हापूर) – १०२ टन/एकर खोडवा : श्री. चव्हाण यांनी पारंपारिक पद्धतींना फाटा देत तंत्रज्ञानाचा वापर केला.  

• समस्या: पूर्वी त्यांचे उत्पादन ४०-५० टन होते. खर्च जास्त आणि नफा कमी होता.

• बदल: त्यांनी पाचट न जाळता मल्चिंग केले. ‘भारतॲग्री’ आणि स्थानिक तज्ञांच्या सल्ल्याने माती परीक्षण करून सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा (Micronutrients) वापर केला. ठिबकद्वारे विद्राव्य खतांचे (Fertigation) काटेकोर वेळापत्रक पाळले.

• परिणाम: २ एकरात २०५ टन उत्पादन मिळाले. एकूण खर्च ₹१ लाख (२ एकर) आणि उत्पन्न ₹५.३३ लाख झाले. निव्वळ नफा ₹४.३३ लाख मिळाला. हे लावणीच्या उसापेक्षा अधिक होते.

२. एनएसएल शुगर्स (NSL Sugars) कोप्पा प्रकल्प : येथील शेतकऱ्यांनी ‘सब-सरफेस ड्रिप’ (Sub-surface Drip) तंत्रज्ञान वापरले.  

• तंत्र: जमिनीखाली ६ इंच पाईपलाइन टाकली. यामुळे पाणी आणि खत थेट मुळांना दिले.

• परिणाम: दुष्काळातही पाण्याचे बाष्पीभवन न झाल्याने पिकाला ताण बसला नाही. ११ महिन्यांत ६६ टन/एकर उत्पादन मिळाले, जे त्या भागातील सरासरीपेक्षा ५०% जास्त होते.

प्रकरण १३: भविष्यातील आव्हाने आणि निष्कर्ष

हवामान बदल (Climate Change), पाण्याची कमतरता आणि मजुरांचा अभाव ही ऊस शेतीपुढील प्रमुख आव्हाने आहेत. खोडवा व्यवस्थापन हे या सर्व समस्यांवर एक प्रभावी उत्तर आहे. पाचट आच्छादनामुळे कार्बन जमिनीत मुरतो (Carbon Sequestration), ज्यामुळे हवामान बदलाला तोंड देण्यास मदत होते.

सारांश (Key Takeaways): १. १५ फेब्रुवारीपूर्वी ऊस तुटल्यास खोडवा ठेवावा. २. बुडखे जमिनीलगत छाटणे (Stubble Shaving) अनिवार्य आहे. ३. पाचट जाळणे हा गुन्हा असून ते कुजवून खत करावे. ४. खताचा पहिला डोस १५ दिवसांच्या आत द्यावा. ५. जैविक आणि रासायनिक कीड नियंत्रणाचा मेळ (IPM) साधावा.

शेतकरी बंधूंनो, खोडवा हे आळशी माणसाचे पीक नसून ते हुशार शेतकऱ्याचे पीक आहे. वरील तंत्रज्ञान अंगीकारल्यास आपली शेती नक्कीच ‘लखपती’ करणारी ठरेल.

💡 Pro-Tips (तज्ञांचा सल्ला – शेतकरी मंत्र)

🌟 टिप १ (पाणी व्यवस्थापन): ऊस तुटल्यावर लगेच पाणी देऊ नका! उसाच्या बुडख्यांना १०-१२ दिवस सूर्यप्रकाश मिळू द्या. याला ‘बड स्प्राउटिंग’ (Bud Sprouting) म्हणतात. सूर्यप्रकाशामुळे डोळे कार्यक्षम होतात. त्यानंतरच बगला फोडून पहिले पाणी आणि खत द्या. यामुळे फुटवे जोमदार येतात.

🌟 टिप २ (जैविक बूस्टर): ‘अमृत पाणी’ किंवा ‘जीवामृत’ हेक्टरी ५०० लिटर या प्रमाणात पहिल्या दोन पाण्यासोबत दिल्यास जमिनीतील सुप्त जिवाणू जागे होतात आणि पाचट कुजण्याचा वेग दुप्पट होतो.

🌟 टिप ३ (जमीन सुपीकता): सलग ३-४ खोडवे घेतल्यास जमिनीचा कठीण थर (Hard pan) तयार होतो. हे टाळण्यासाठी दर ३ वर्षांनी एकदा दोन सऱ्यांच्या मधून ‘सब-सॉयलर’ (Sub-soiler) ओढावा, ज्यामुळे हवा खेळती राहते.

🌟 टिप ४ (कांडी संख्या): एकरी ४५,००० ते ५०,००० सक्षम ऊस (Millable Canes) मिळवणे हे उद्दिष्ट ठेवा. यासाठी सुरुवातीला ७०,०००-८०,००० फुटवे असावेत, जेणेकरून मरतूक होऊन शेवटी अपेक्षित संख्या मिळेल

❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्र १: खोडवा उसाला पहिले पाणी कधी द्यावे?

उत्तर: ऊस तुटल्यानंतर लगेच पाणी देऊ नये. साधारणपणे १० ते १५ दिवसांनी, बुडखे छाटणी आणि मशागत (बगला फोडणे) झाल्यावर, खताचा पहिला डोस देऊन मगच पहिले पाणी द्यावे. लगेच पाणी दिल्यास बुडखे सडण्याची (Bud rotting) भीती असते.

प्र २: पाचट कुजण्यासाठी कोणते कल्चर वापरावे?

उत्तर: तुम्ही एमपीकेव्ही राहुरीचे पाचट कुजवणारे जिवाणू, वसंतदादा इन्स्टिट्यूट (VSI) चे कल्चर किंवा PUSA चे ‘वेस्ट डिकंपोजर’ (Waste Decomposer) वापरू शकता. १ टन पाचटासाठी २ किलो कल्चर किंवा १० लिटर वेस्ट डिकंपोजर पुरेसे आहे.

प्र ३: खोडवा पिकात युरिया जास्त का लागतो?

उत्तर: शेतात पडलेले पाचट (जे सेंद्रिय कर्बयुक्त आहे) कुजवण्यासाठी जमिनीत निसर्गतः असलेले जिवाणू मातीतील उपलब्ध नत्र स्वतःच्या वाढीसाठी वापरतात (Immobilization). यामुळे पिकाला नत्राची तात्पुरती कमतरता भासते. ती भरून काढण्यासाठी २५% जास्त युरिया द्यावा लागतो.

प्र नक्की किती खोडवे (Ratoons) घेता येतात?

उत्तर: जर व्यवस्थापन (विशेषतः पाचट, खत आणि रोग नियंत्रण) उत्तम असेल, तर ५ ते ६ खोडवे (Multiple Ratooning) यशस्वीपणे घेता येतात. काही देशांत २०-२० वर्षे खोडवा ठेवला जातो. मात्र, महाराष्ट्रात किमान ३ खोडवे घेणे सहज शक्य आहे.

प्र ५: ऊस तुटून महिना झाला, आता खत दिले तर चालेल का?

उत्तर: उशीर झाला आहे, पण “दुरुस्त आए पर दुरुस्त आए”. आता लगेच दुप्पट वेगाने काम करावे लागेल. बुडखे छाटून घ्या, नांग्या भरा आणि शिफारशीपेक्षा १०-१५% जास्त नत्र देऊन वाढ भरून काढा. सोबत 19:19:19 ची फवारणी करा.

#SugarcaneFarming #KhodwaOos #SmartFarming #Shetkari #AgriTech #MaharashtraAgriculture

Mahiti In Marathi:

आमच्यासोबत कनेक्ट व्हा!

🌸 आर्थिक माहिती आणि महत्त्वाच्या अपडेट्ससाठी आम्हाला फॉलो करा:

टॅग्स: #माहितीInमराठी #MahitiInMarathi #FollowUs #SocialMedia #MarathiNews #StayUpdated