IPL खेळाडूंचा पगार: ऑक्शन रक्कम ते In-Hand सॅलरी | Tax & GST
IPL मध्ये खेळाडूंना ऑक्शनची संपूर्ण रक्कम मिळते का? नाही! भारतीय व परदेशी खेळाडूंना किती टॅक्स लागतो? TDS, 18% GST, एजंट फी आणि इनकम टॅक्स स्लॅबनंतर इन-हँड पगार कसा होतो, याचा सविस्तर लेखाजोखा.
IPL खेळाडूंचा पगार: ऑक्शनची संपूर्ण रक्कम घरी नेतात का? पाहा टॅक्स, सॅलरी आणि इन-हँड रकमेचा कसा असतो हिशोब
IPL च्या लिलावामध्ये जेव्हा एखाद्या युवा खेळाडूवर किंवा मोठ्या स्टारवर कोट्यवधी रुपयांची बोली लागते, तेव्हा टीव्हीवरची ती ब्रेकिंग न्यूज पाहून सर्वसामान्य क्रिकेटप्रेमी थक्क होतात. ‘₹25 कोटी!’, ‘₹20 कोटी!’—हे आकडे वाचायला आणि ऐकायला खूप भव्य वाटतात. पण तुम्हाला कधी हा प्रश्न पडला आहे का, की खरंच खेळाडूला लिलावामध्ये लागलेली संपूर्ण रक्कम मिळते का?
जर तुम्ही ‘होय’ असे उत्तर दिले असेल, तर थांबा! तुमच्या माहितीमध्ये एक मोठा फरक आहे.
वास्तविक जगात, लिलावात बोली लागलेली रक्कम ही ‘ग्रॉस सॅलरी’ (Gross Salary) असते. याचा अर्थ, ही रक्कम खेळाडूच्या बँक खात्यात जमा होण्यापूर्वी, त्याला भारतीय कर प्रणालीच्या अनेक ‘फिल्टर’मधून जावे लागते. या फिल्टरमध्ये TDS (Tax Deducted at Source), केंद्र सरकारचा आयकर (Income Tax), 18% GST (वस्तू आणि सेवा कर) आणि त्यांचे व्यवस्थापन शुल्क (Agent Fees) अशा अनेक कपातींचा समावेश असतो.
एक कर आणि क्रीडा वित्त विश्लेषक म्हणून आम्ही या लेखात, आयपीएल खेळाडूंच्या उत्पन्नाचा संपूर्ण, तपशीलवार हिशोब (लेखाजोखा) सादर करत आहोत. ₹20 कोटींची बोली लागलेला खेळाडू प्रत्यक्षात किती रक्कम ‘इन-हँड’ (In-Hand) घरी घेऊन जातो, यामागील गुंतागुंतीचे आर्थिक गणित सोप्या आणि स्पष्ट भाषेत समजून घेऊया.
I. ऑक्शनचा देखावा विरुद्ध वास्तवातील बँक बॅलन्स (The Auction vs. Real Bank Balance)
IPL लिलाव म्हणजे केवळ खेळाडूंची खरेदी-विक्री नसते; तो एक आर्थिक व्यवहार असतो, जो भारतीय आयकर आणि जीएसटी कायद्याच्या कठोर नियमांनी बांधलेला आहे. जेव्हा फ्रँचायझी एखाद्या खेळाडूसाठी बोली लावते आणि ती बोली जिंकते, तेव्हा ती रक्कम म्हणजे खेळाडूचा करार मूल्य (Contract Value) ठरते. हा करार एका सीझनसाठी लागू असतो.
उदाहरणार्थ, जर एखाद्या खेळाडूला ₹10 कोटी मिळाले, तर ही रक्कम पुढील १२ महिन्यांसाठी किंवा त्या IPL सीझनसाठी त्याचे एकूण उत्पन्न दर्शवते. मात्र, टीव्हीवर दिसणारा हा मोठा आकडा खेळाडूच्या बँक खात्यात थेट जमा होत नाही.
या रकमेवर सरकार आणि नियामक संस्था त्यांचे अनिवार्य वाटेकरी असतात. यामध्ये TDS (Tax Deducted at Source) ही पहिली कपात असते, पण ती अंतिम कर देयता नसते. यानंतर खेळाडूंना त्यांच्या एकूण उत्पन्नानुसार आयकर भरावा लागतो. या व्यतिरिक्त, खेळाडूंचे उत्पन्न ‘व्यावसायिक सेवा’ (Professional Service) मानले जात असल्याने, त्यावर १८% GST चा मोठा भारही खेळाडूंना उचलावा लागतो.
म्हणूनच, ऑक्शनची रक्कम जाहीर झाल्यानंतर, ती रक्कम कमी होण्याची प्रक्रिया तातडीने सुरू होते. या रकमेवर केवळ आयकर लागत नाही, तर ही रक्कम ‘सेवा शुल्क’ मानली जात असल्याने १८% GST चा मोठा भार खेळाडूंना उचलावा लागतो. हा GST चा घटक सामान्यतः पगार घेणाऱ्या कर्मचाऱ्यांवर लागू होत नाही, ज्यामुळे इन-हँड सॅलरीवर याचा खूप मोठा परिणाम होतो.
II. IPL उत्पन्नाचे कायदेशीर वर्गीकरण: कर्मचारी की व्यावसायिक?
खेळाडूंच्या पगारातील कपाती आणि वजावटी (Deductions) समजून घेण्यासाठी, त्यांच्या उत्पन्नाचे कायदेशीर स्वरूप समजून घेणे आवश्यक आहे. भारतीय कर कायद्यानुसार, क्रिकेटर हे त्यांच्या फ्रँचायझीचे किंवा बीसीसीआयचे ‘पगारी कर्मचारी’ (Salaried Employees) नसतात.
A. व्यावसायिक उत्पन्न (PGBP) आणि त्याचे महत्त्व
भारतीय क्रिकेटर एका विशिष्ट कालावधीसाठी करारबद्ध केलेले ‘स्वतंत्र व्यावसायिक’ (Independent Professionals) असतात. त्यामुळे, त्यांचे उत्पन्न आयकर कायद्यांतर्गत ‘व्यवसाय किंवा व्यवसायातील नफा आणि लाभ’ (Profits and Gains from Business or Profession – PGBP) या शीर्षकाखाली करपात्र ठरते.
हे वर्गीकरण अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण यामुळे खेळाडूंना त्यांच्या उत्पन्नाशी थेट संबंधित खर्च वजा करण्याची कायदेशीररित्या परवानगी मिळते. जर क्रिकेटरला पगारी कर्मचारी मानले गेले असते, तर त्याला फक्त ₹50,000 ची मानक वजावट (Standard Deduction) मिळाली असती.
PGBP वर्गीकरणामुळे खेळाडूंना त्यांच्या व्यवस्थापकाची फी, फिटनेस ट्रेनिंगचा खर्च, क्रिकेट उपकरणे आणि व्यावसायिक प्रवासाचा खर्च वजा करून आपले ‘करपात्र उत्पन्न’ (Taxable Income) लक्षणीयरीत्या कमी करता येते. उच्च उत्पन्न कमावणाऱ्या खेळाडूंसाठी कर वाचवण्याचा हा सर्वात मोठा आणि प्रभावी मार्ग आहे, ज्यामुळे त्यांची निव्वळ इन-हँड रक्कम वाढते.
B. पेमेंट वेळापत्रक आणि उपलब्धता नियम
खेळाडूंना त्यांचे IPL चे पैसे एकाच वेळी मिळत नाहीत. करार मूल्य हे एका सीझनसाठी असले तरी, फ्रँचायझी साधारणपणे पेमेंटचे तीन टप्पे निश्चित करतात :
पहिली इंस्टॉलमेंट: 20% रक्कम पहिल्या सामन्याच्या 10 दिवसांच्या आत दिली जाते.
दुसरी इंस्टॉलमेंट: 60% रक्कम लीग सुरू असताना टप्प्याटप्प्याने दिली जाते.
तिसरी इंस्टॉलमेंट: 20% रक्कम लीग संपल्यानंतर 60 दिवसांच्या आत दिली जाते.
काही फ्रँचायझी १५-६५-२० किंवा ५०-५० असे इतर पेमेंट फॉर्म्युले देखील वापरू शकतात. फ्रँचायझी आणि खेळाडू यांच्यात BCCI च्या मध्यस्थीने त्रिपक्षीय करार (Tripartite Agreement) स्वाक्षरी केला जातो, ज्यामुळे फ्रँचायझीने पेमेंटमध्ये डिफॉल्ट केल्यास BCCI पेमेंटची हमी घेते.
खेळाडू अनुपलब्ध असल्यास होणारी कपात
खेळाडू उपलब्ध नसेल तर त्याच्या पगारातून कपात होऊ शकते.
भारतीय खेळाडू: जर भारतीय खेळाडू संपूर्ण सीझनसाठी उपलब्ध असेल, तर तो खेळला किंवा नाही, तरी त्याला पूर्ण पगार मिळतो.
परदेशी खेळाडू: परदेशी खेळाडूंसाठी नियम अधिक कठोर आहेत. ते तंदुरुस्त असूनही जर त्यांची निवड काही सामन्यांसाठी झाली नाही, तर त्यांना ऑक्शन किमतीच्या २०% पर्यंत रक्कम गमवावी लागू शकते. जर खेळाडू दुखापतीमुळे संपूर्ण सीझनसाठी अनुपलब्ध असेल, तर तो ५०% पर्यंत पगार गमावतो.
III. भारतीय खेळाडू: आयकर, TDS आणि व्यावसायिक खर्च
भारतात सर्वाधिक उत्पन्न मिळवणारे खेळाडू हे भारतीयच असतात (उदा. विराट कोहली, रोहित शर्मा). त्यांच्या उत्पन्नावर भारतीय आयकर कायद्यानुसार कर आकारला जातो.
A. स्त्रोतावरील कर कपात (TDS @ 10%)
फ्रँचायझी भारतीय खेळाडूंना पेमेंट करताना, त्यांच्या एकूण रकमेवर १०% TDS (Tax Deducted at Source) कापून घेते. हे आयकर कायद्याच्या कलम 194J अंतर्गत केले जाते.
उदाहरणार्थ, जर एखाद्या खेळाडूला ₹20 कोटी मिळणार असतील, तर फ्रँचायझी सुरुवातीला ₹2 कोटी TDS म्हणून कापून घेते आणि खेळाडूला उर्वरित रक्कम देते.
TDS हे अंतिम कर नसते: हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. TDS ही फक्त आगाऊ कर (Advance Tax) म्हणून सरकारकडे जमा केलेली रक्कम असते. खेळाडू जेव्हा त्यांचे वार्षिक आयकर रिटर्न (ITR) भरतात, तेव्हा त्यांच्या एकूण कर दायित्वातून (Final Tax Liability) ही १०% TDS कपात समायोजित केली जाते.
B. अंतिम आयकर दर आणि प्रभावी कर
भारतीय खेळाडूंना त्यांचे IPL उत्पन्न हे इतर कमाई (उदा. जाहिरात, आंतरराष्ट्रीय सामने) मध्ये जोडून त्यांच्या वैयक्तिक आयकर स्लॅब दरानुसार कर भरावा लागतो.
जेव्हा खेळाडू कोट्यवधी रुपये कमावतात, तेव्हा ते आपोआपच ३०% च्या सर्वोच्च आयकर स्लॅबमध्ये येतात. याव्यतिरिक्त, त्यांचे उत्पन्न ₹5 कोटींपेक्षा जास्त असल्यास, त्यावर उच्च अधिभार (Surcharge) लागू होतो.
सर्वोच्च प्रभावी कर दर
| उत्पन्न स्लॅब (वार्षिक) | आयकर दर (Tax Rate) | अधिभार (Surcharge) | शिक्षण व आरोग्य सेस (Cess) | अंदाजित प्रभावी कर दर (Effective Rate) |
| ₹10 लाख ते ₹50 लाख | 30% | Nil | 4% | 31.2% |
| ₹2 कोटी ते ₹5 कोटी | 30% | 25% | 4% | 39.0% |
| ₹5 कोटी पेक्षा जास्त | 30% | 37% | 4% | 42.74% |
टीप: हे दर जुन्या कर प्रणालीनुसार (Old Tax Regime) आहेत, ज्यात खेळाडूंना वजावटीचा फायदा मिळतो.
याचा अर्थ असा की, सर्वोच्च कमाई करणाऱ्या खेळाडूंना त्यांच्या करपात्र उत्पन्नावर ४२.७४% पर्यंत कर भरावा लागतो. जर TDS म्हणून १०% रक्कम आधीच कापली असेल, तर खेळाडूंना उर्वरित ३२.७४% (आणि GST) रक्कम स्वतःहून सरकारकडे जमा करावी लागते.
C. खर्च वजावट: ‘स्वच्छ’ पैसा घरी नेण्याचा मार्ग
IPL खेळाडूंच्या आर्थिक गणितातील सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘व्यावसायिक खर्च वजा करणे’.
PGBP (व्यावसायिक उत्पन्न) वर्गीकरणामुळे खेळाडूंना खालील खर्च वजा करण्याची परवानगी मिळते:
एजंट/व्यवस्थापक फी: क्रिकेट एजंट साधारणपणे खेळाडूंच्या वार्षिक करारावर ५% ते १०% कमिशन घेतात. ₹20 कोटीच्या करारावर ₹2 कोटी एजंट फी मध्ये जाऊ शकतात.
प्रशिक्षण आणि फिटनेस खर्च: यात वैयक्तिक प्रशिक्षकांचे वेतन, फिजिओथेरपी, पोषण विशेषज्ञ आणि अत्याधुनिक क्रीडा उपकरणांवर केलेला खर्च समाविष्ट असतो.
खेळाडूंना Section 44ADA (व्यावसायिक कर प्रणाली) चा लाभ मिळत नाही, ज्यामुळे त्यांना खर्च वजावट घेण्यासाठी अचूक लेखा पुस्तके (Books of Accounts) राखणे अनिवार्य आहे. ही वजावट खेळाडूचे करपात्र उत्पन्न कमी करते आणि शेवटी त्याला भरायचा असलेला कर कमी होतो.
IV. परदेशी खेळाडू: २०% फ्लॅट टॅक्स आणि DTAA ची ढाल
परदेशी खेळाडूंसाठी भारताच्या कर कायद्यात विशेष तरतुदी आहेत, कारण त्यांचे उत्पन्न दोन देशांमध्ये करपात्र ठरू शकते.
A. फ्लॅट टॅक्स (Flat Tax) आणि TDS
परदेशी खेळाडूंना त्यांच्या IPL कमाईवर (सामन्यातील सहभाग आणि जाहिरात) आयकर कायद्याच्या कलम 115BBA अंतर्गत २०% चा सपाट दराने (Flat Rate) कर लागतो.
फ्रँचायझी परदेशी खेळाडूंना पेमेंट करताना २०% TDS कापून घेते. परदेशी खेळाडूंना भारतीय खेळाडूंप्रमाणे स्लॅब रेटनुसार टॅक्स भरण्याची गरज नसते; त्यांचा टॅक्स दर फ्लॅट २०% असतो.
B. DTAA: दुहेरी करातून मुक्ती (Double Taxation Avoidance Agreement)
DTAA हे भारताने अनेक देशांशी केलेले करार आहेत, जे सुनिश्चित करतात की एकाच उत्पन्नावर खेळाडूंना भारत आणि त्यांच्या मायदेशात दोनदा कर भरावा लागणार नाही.
कर सवलत: ज्या देशांशी भारताचा DTAA करार आहे (उदा. ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड), तेथील खेळाडूंना या कराराचा मोठा फायदा मिळतो. अनेक DTAA करार भारताला फक्त १५% पर्यंत कर आकारण्याची परवानगी देतात. जर DTAA अंतर्गत दर १५% असेल, तर खेळाडू सुरुवातीला कापलेला २०% TDS परत मिळवण्यासाठी किंवा समायोजित करण्यासाठी दावा करू शकतात.
उदाहरणार्थ, वेस्ट इंडिजसारख्या देशांशी भारताचा व्यापक DTAA करार नसल्यास, खेळाडूंना भारतात २०% टॅक्स भरावा लागतो आणि नंतर त्यांच्या मायदेशात टॅक्स क्रेडिट मिळवावे लागते.
C. पगाराची १८ कोटींची मर्यादा (The INR 18 Crore Cap)
परदेशी खेळाडूंच्या कमाईवर नियामक नियंत्रण ठेवण्यासाठी BCCI ने एक विशेष नियम लागू केला आहे: परदेशी खेळाडूंसाठी पगार मर्यादा (Salary Cap) ₹18 कोटी निश्चित करण्यात आली आहे.
कॅप कसा काम करतो?
जर एखाद्या परदेशी खेळाडूवर फ्रँचायझीने ₹22 कोटींची बोली लावली, तर:
खेळाडूला मिळणारी रक्कम: खेळाडूला करारानुसार फक्त ₹18 कोटी मिळतील.
BCCI कपातः उर्वरित ₹4 कोटी रक्कम थेट BCCI च्या खेळाडू कल्याण निधीत (Welfare Fund) जमा होते.
फ्रँचायझीच्या बजेटवर परिणाम: या नियमाचा महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे फ्रँचायझीला मात्र संपूर्ण बोलीची रक्कम (या उदाहरणात ₹22 कोटी) त्यांच्या सॅलरी पर्समधून वजा करावी लागते. या नियमामुळे जास्त बोली लावणाऱ्या फ्रँचायझींना एकप्रकारे ‘दंड’ लागतो, ज्यामुळे हा निधी क्रिकेट इकोसिस्टममध्ये वापरला जातो, तसेच भारतीय खेळाडूंना सर्वाधिक बोली लागण्याचे महत्त्व टिकून राहते.
V. GST चा मोठा वाटा: १८% सेवा कर
आयपीएल खेळाडूंच्या उत्पन्नातून होणारी एक मोठी कपात म्हणजे १८% वस्तू आणि सेवा कर (GST). हे अनेक सामान्य लोकांना माहीत नसते, कारण पगारदारांना GST भरावा लागत नाही.
IPL मध्ये खेळणे, प्रशिक्षण देणे, किंवा जाहिरात करणे या सर्व गोष्टी ‘सेवा’ (Services) मानल्या जातात.
A. GST ची देयता (Liability)
या व्यावसायिक सेवांवर सध्या १८% GST लागतो. खेळाडूचे उत्पन्न ‘सेवा पुरवठा’ (Supply of Service) म्हणून गणले जाते.
जर एखाद्या भारतीय खेळाडूने GST अंतर्गत नोंदणी केली असेल, तर तो फ्रँचायझीला ₹20 कोटींसाठी बीजक (Invoice) देतो आणि त्यावर 18% GST (₹3.6 कोटी) आकारतो. हा GST खेळाडू फ्रँचायझीकडून घेऊन सरकारकडे जमा करतो.
दुसऱ्या बाजूला, फ्रँचायझी (service recipient) ‘रिव्हर्स चार्ज मेकॅनिझम’ (RCM) अंतर्गत सरकारकडे GST भरू शकते. मात्र, दोन्ही परिस्थितीत, हा १८% चा खर्च अंतिमरित्या खेळाडूच्या एकूण उत्पन्नातून समायोजित केला जातो. ₹20 कोटींच्या करारावर ₹3.6 कोटी GST मध्ये जातात, जी TDS पेक्षा खूप मोठी कपात आहे.
जेव्हा आयकर, अधिभार, एजंट फी आणि १८% GST यांचा एकत्रित विचार केला जातो, तेव्हा उच्च मूल्याच्या करारातून (उदा. ₹20 कोटी) होणारी एकूण अनिवार्य कपात ५०% च्या वर जाते. म्हणूनच, ऑक्शनमधील आकडा आणि इन-हँड मिळणारी रक्कम यात प्रचंड फरक दिसतो.
VI. प्रात्यक्षिक हिशोब: ₹20 कोटी बोलीचा अंतिम निकाल
वरील सर्व कायदेशीर आणि नियामक कपाती एकत्रित करून, एका उच्च कमाई करणाऱ्या भारतीय खेळाडूच्या ₹20 कोटींच्या बोलीचा अंतिम इन-हँड हिशोब पाहूया.
A. भारतीय सुपरस्टारचा अंदाजित हिशोब (₹20 कोटी)
आपण असे गृहीत धरूया की खेळाडू नवीन कर प्रणालीऐवजी जुनी कर प्रणाली निवडतो, कारण त्याला PGBP अंतर्गत खर्च वजावट घ्यायची आहे.
Table 1: भारतीय खेळाडूच्या ₹20 कोटी वेतनाचा अंतिम इन-हँड हिशोब (अंदाजित)
| हिशोबाचा टप्पा (Calculation Step) | रक्कम (INR) | टक्केवारी | टिपणी (Notes) |
| A. सकल वार्षिक उत्पन्न (Gross IPL Contract) | ₹20,00,00,000 | 100.0% | लिलावात मिळालेली किंमत. |
| B. TDS कपात @ 10% | ₹2,00,00,000 | 10.0% | फ्रँचायझीने आगाऊ कापलेला कर. |
| C. व्यावसायिक खर्च (एजंट फी 10% + इतर 5%) | ₹3,00,00,000 | 15.0% | PGBP अंतर्गत वजावट. |
| D. करपात्र उत्पन्न (Taxable Income: A-C) | ₹17,00,00,000 | 85.0% | ज्या रकमेवर अंतिम कर आकारला जाईल. |
| E. एकूण आयकर दायित्व (E.T.R. ~42.74%) | ₹7,26,58,000 | 36.3% | 30% स्लॅब + 37% Surcharge + 4% Cess वर आधारित. |
| F. GST @ 18% दायित्व | ₹3,60,00,000 | 18.0% | व्यावसायिक सेवेवर लागणारा कर. |
| G. भरावा लागणारा निव्वळ आयकर (E-B) | ₹5,26,58,000 | 26.3% | TDS कपात झाल्यावर खेळाडूला भरावा लागणारा अतिरिक्त टॅक्स. |
| H. अंदाजित इन-हँड रक्कम (Net In-Hand: A – C – G – F) | ₹6,13,42,000 | 30.7% | सर्व कपातीनंत |
विश्लेषण:
₹20 कोटींची बोली लागलेल्या भारतीय खेळाडूला अंदाजे ₹6.13 कोटी (30.7%) इन-हँड मिळू शकतात.
या हिशोबात हे स्पष्ट होते की, व्यावसायिक खर्च वजावट (C) आणि TDS कपात (B) हे खेळाडूच्या आर्थिक नियोजनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे घटक आहेत. जर त्याने खर्च वजा केले नसते, तर त्याचे कर दायित्व अजून वाढले असते.
GST (₹3.6 कोटी) चा वाटा TDS (₹2 कोटी) आणि व्यावसायिक खर्च (₹3 कोटी) पेक्षा मोठा आहे, ज्यामुळे निव्वळ उत्पन्नात मोठी घट होते.
B. परदेशी स्टारचा अंदाजित हिशोब (₹22 कोटी बोली)
जर एखाद्या परदेशी खेळाडूवर ₹22 कोटींची बोली लागली (ऑस्ट्रेलियाचा मानूया):
| शोबाचा टप्पा (Calculation Step) | रक्कम (INR) | टक्केवारी | टिपणी (Notes) |
| A. सकल वार्षिक उत्पन्न (Winning Bid) | ₹22,00,00,000 | 100.0% | लिलावात लागलेली किंमत. |
| B. खेळाडूला मिळणारी रक्कम (Cap) | ₹18,00,00,000 | 81.8% | ₹18 कोटी कॅपमुळे ₹4 कोटी BCCI Welfare Fund कडे. |
| C. TDS @ 20% | ₹3,60,00,000 | 20.0% | ₹18 कोटींवर 20% TDS कपात. |
| D. DTAA अंतर्गत टॅक्स दर (उदा. 15%) | ₹2,70,00,000 | 15.0% | 15% प्रभावी टॅक्स (₹18 कोटींवर). |
| E. TDS परत मिळवण्याची क्षमता (C-D) | ₹90,00,000 | 5.0% | DTAA मुळे 5% TDS परत मिळू शकतो. |
| F. GST @ 18% दायित्व | ₹3,24,00,000 | 18.0% | ₹18 कोटींवर 18% GST. |
| G. अंदाजित इन-हँड रक्कम (Net In-Hand: B – D – F) | ₹12,06,00,000 | 54.8% | परदेशी खेळाडूचा इन-हँड हिस्सा भारतीय खेळाडूपेक्षा जास्त असण्याची शक्यता (कमी टॅक्स दर आणि व्यावसायिक खर्चाचे नियम भिन्न असल्याने). |
परदेशी खेळाडूंच्या बाबतीत, ₹18 कोटींची मर्यादा लागू होते. त्यामुळे, जरी फ्रँचायझीने ₹22 कोटी खर्च केले, तरी खेळाडूला फक्त ₹18 कोटीच्या आधारावर टॅक्स भरावा लागतो, ज्यामुळे त्यांचा निव्वळ इन-हँड हिस्सा (₹12.06 कोटी) भारतीय खेळाडूंपेक्षा (₹6.13 कोटी) जास्त असू शकतो.
VII. केवळ लिलावाची रक्कम नाही: इतर कमाईचे स्रोत
IPL मध्ये खेळाडू केवळ ऑक्शनच्या पैशांवर अवलंबून नसतात. मोठे स्टार्स करार रकमेपेक्षा जास्त पैसे इतर स्रोतांद्वारे कमवतात.
A. ब्रँड एन्डोर्समेंट आणि जाहिरात (Brand Endorsements)
आयपीएलमध्ये मिळालेल्या लोकप्रियतेमुळे अनेक टॉप खेळाडूंसाठी जाहिराती आणि ब्रँड एन्डोर्समेंट हा IPL पगारापेक्षा मोठा उत्पन्नाचा स्रोत ठरतो.
कर नियम: जाहिरात आणि एन्डोर्समेंटमधून मिळालेले उत्पन्न हे देखील ‘व्यवसायिक उत्पन्न’ (PGBP) मानले जाते. यावर १०% TDS कापला जातो आणि खेळाडूच्या आयकर स्लॅबनुसार अंतिम कर लागतो (उच्चतम ४२.७४% पर्यंत). विशेष म्हणजे, या जाहिरात सेवांवर देखील १८% GST लागू होतो.
B. बक्षीस रक्कम आणि पुरस्कार (Prize Money and Awards)
आयपीएलमध्ये ‘मॅन ऑफ द मॅच’ किंवा ‘मॅन ऑफ द टूर्नामेंट’ (ऑरेंज कॅप/पर्पल कॅप) जिंकल्यास मोठी बक्षीस रक्कम मिळते.
कर नियम: बक्षीस म्हणून मिळालेली रक्कम ही आयकर कायद्यात ‘लॉटरी किंवा गेम’ मधून मिळालेले उत्पन्न मानले जाते. त्यामुळे या उत्पन्नावर ३०% फ्लॅट टॅक्स लागतो (TDS @ 30%) आणि या उत्पन्नातून कोणताही खर्च वजा करण्याची परवानगी नसते. जर सरकारने दिलेला पुरस्कार (उदा. अर्जुन पुरस्कार) असेल, तर तो मात्र करमुक्त असतो.
C. दैनिक भत्ते आणि सुविधा (Daily Allowances and Perks)
कराराच्या रकमेव्यतिरिक्त, फ्रँचायझी खेळाडूंना राहण्याची व्यवस्था, प्रवास आणि दैनिक खर्च भागवण्यासाठी भत्ते (Allowances) देतात. सामान्यतः, भारतात होणाऱ्या IPL साठी खेळाडूंना दररोज ₹5,000 पर्यंत भत्ता मिळू शकतो. या व्यतिरिक्त, फ्रँचायझी खेळाडूंना वैयक्तिक डॉक्टर, विमा आणि इतर सुविधा पुरवते.
हे पण वाचा :- प्रोजेक्ट महादेवा: महाराष्ट्राचे २०२६ ऑलिम्पिक आणि २०३४ विश्वचषक स्वप्न
VIII. निष्कर्ष: ऑक्शनचा आकडा आणि घरापर्यंतचा प्रवास
IPL ऑक्शनमध्ये लागणारी बोली ही केवळ एक प्रारंभिक, प्रभावी संख्या असते. खेळाडूंना प्रत्यक्षात ‘इन-हँड’ मिळणारी रक्कम ही कायदेशीर आणि नियामक कपातीच्या एका लांब प्रक्रियेनंतर निश्चित होते.
ए. भारतीय खेळाडूंसाठी महत्त्वाचे आर्थिक घटक
भारतीय खेळाडूंच्या बाबतीत, ते सर्वाधिक लोकप्रिय आणि जास्त बोली घेणारे असले तरी, त्यांना ४२.७४% पर्यंतचा प्रभावी आयकर दर, १८% GST आणि एजंट फी यासारख्या मोठ्या आर्थिक फिल्टरमधून जावे लागते. ₹20 कोटी कमावणारा खेळाडू सर्व कपाती व्यवस्थित सांभाळल्यास अंदाजे ३० ते ३५% रक्कम घरी नेऊ शकतो.
त्यांच्या उत्पन्नाचे ‘PGBP’ (व्यावसायिक उत्पन्न) म्हणून वर्गीकरण होणे हा सर्वात मोठा दिलासा आहे, ज्यामुळे ते मोठा व्यावसायिक खर्च वजा करून आपले करपात्र उत्पन्न कमी करू शकतात. जर ही वजावट मिळाली नसती, तर त्यांचा निव्वळ पगार आणखी कमी झाला असता.
बी. परदेशी खेळाडूंसाठी नियामक गुंतागुंत
परदेशी खेळाडूंना DTAA चा फायदा मिळतो, ज्यामुळे त्यांचा टॅक्स दर २०% वरून १५% पर्यंत कमी होऊ शकतो. मात्र, त्यांच्यावर ₹18 कोटींची पगाराची मर्यादा (Cap) लागू होते. बोली जरी जास्त लागली, तरी उर्वरित रक्कम BCCI च्या कल्याण निधीत जमा होते, ज्यामुळे फ्रँचायझीच्या पर्सला मोठा धक्का बसतो, पण खेळाडूला मात्र मर्यादित रक्कम मिळते.
अखेरीस, आयपीएल खेळाडू श्रीमंत होतात यात शंका नाही, पण त्यांचे आर्थिक गणित सामान्य पगारदारापेक्षा खूपच गुंतागुंतीचे असते. IPL मध्ये पैसा कमवणे जितके मोठे यश आहे, तितकेच त्या पैशाचे व्यवस्थापन करणे आणि भारतीय कर कायद्याचे पालन करणे हे देखील मोठे आव्हान असते.
FAQ Section – 10 Frequently Asked Questions
IPL खेळाडूंना त्यांच्या ऑक्शनची संपूर्ण रक्कम घरी नेता येते का?
नाही. खेळाडूंना मिळालेली ऑक्शनची रक्कम ही ‘ग्रॉस सॅलरी’ असते. या रकमेतून TDS (भारतीय खेळाडूंसाठी 10%, परदेशी खेळाडूंसाठी 20%), आयकर (Income Tax), 18% GST, एजंट कमिशन (5-10%), आणि इतर व्यावसायिक खर्च वजा केल्यानंतर उरलेली रक्कम ‘इन-हँड’ मिळते.
भारतीय खेळाडूंच्या IPL पगारावर TDS किती कापला जातो?
भारतीय खेळाडूंचे उत्पन्न व्यावसायिक उत्पन्न (PGBP) मानले जाते आणि फ्रँचायझी पेमेंट करताना त्यावर 10% TDS (Tax Deducted at Source) कापते (आयकर कायद्याचे कलम 194J अंतर्गत). हा TDS अंतिम कर नसतो; खेळाडूंना नंतर त्यांच्या एकूण उत्पन्नानुसार स्लॅब रेटनुसार अंतिम कर भरावा लागतो.
परदेशी खेळाडूंसाठी IPL मध्ये टॅक्स रेट (Tax Rate) किती असतो?
परदेशी खेळाडूंच्या IPL उत्पन्नावर आयकर कायद्याच्या कलम 115BBA अंतर्गत 20% चा सपाट दराने (Flat Rate) टॅक्स लागतो, तसेच 20% TDS कपात केली जाते.
DTAA (डबल टॅक्सेशन अव्हॉइडन्स करार) परदेशी खेळाडूंना कसा मदत करतो?
DTAA हे आंतरराष्ट्रीय करार आहेत जे सुनिश्चित करतात की एकाच उत्पन्नावर खेळाडूंना दोन वेगवेगळ्या देशांमध्ये (भारत आणि त्यांचा मायदेश) कर भरावा लागणार नाही. हे करार टॅक्स क्रेडिट किंवा भारतात कमी कर दर (उदा. 15%) मिळवून देतात.
IPL खेळाडूंना त्यांच्या पगारातून एजंटला किती कमिशन द्यावे लागते?
सामान्यतः, क्रिकेट एजंट खेळाडूच्या वार्षिक कराराच्या 5% ते 10% कमिशन घेतात. ही कमिशन फी खेळाडूच्या एकूण उत्पन्नातून व्यावसायिक खर्च म्हणून वजा करता येते.
IPL कमाईवर 18% GST लागतो का? तो कोणी भरायचा असतो?
होय, IPL खेळाडूंची कमाई ‘व्यावसायिक सेवा’ मानली जात असल्याने त्यावर 18% GST (वस्तू आणि सेवा कर) लागू होतो. GST फ्रँचायझी भरते (RCM अंतर्गत) किंवा खेळाडू स्वतः भरतो, पण हा खर्च अंतिमरित्या खेळाडूच्या पगारातून समायोजित होतो.
खेळाडू त्यांच्या IPL उत्पन्नातून व्यावसायिक खर्च (Business Expenses) वजा करू शकतात का?
होय. भारतीय क्रिकेटर त्यांचे उत्पन्न PGBP (Profits and Gains from Business or Profession) अंतर्गत दाखवतात. त्यामुळे त्यांना एजंट फी, फिटनेस ट्रेनिंग, पोषण, क्रिकेट उपकरणे आणि व्यावसायिक प्रवासाचा खर्च कायदेशीररित्या वजा करण्याची परवानगी मिळते.
परदेशी खेळाडूंच्या पगारावर १८ कोटी रुपयांची मर्यादा (Cap) का लागू केली जाते?
BCCI ने परदेशी खेळाडूंसाठी ₹18 कोटींची पगार मर्यादा लागू केली आहे. जर बोली यापेक्षा जास्त लागली, तर उर्वरित रक्कम BCCI च्या ‘खेळाडू कल्याण निधी’ (Welfare Fund) मध्ये जमा केली जाते. हा नियम वेतन वाढ नियंत्रित करण्यासाठी आणि भारतीय खेळाडूंचे आर्थिक महत्त्व कायम ठेवण्यासाठी आहे.
IPL खेळाडूंचे उत्पन्न ‘पगार’ (Salary) नसून ‘व्यावसायिक उत्पन्न’ (Professional Income) का मानले जाते?
खेळाडू हे फ्रँचायझीचे पूर्णवेळ कर्मचारी नसतात, तर ते विशिष्ट कालावधीसाठी करारबद्ध केलेले स्वतंत्र कंत्राटदार (Independent Contractors) असतात. त्यामुळे त्यांचे उत्पन्न PGBP (Profits and Gains from Business or Profession) या श्रेणीत येते.
मॅन ऑफ द मॅच किंवा टूर्नामेंट प्राइज मनीवर किती टॅक्स लागतो?
मॅच जिंकल्यास मिळणारी बक्षीस रक्कम किंवा पुरस्काराचे पैसे हे ‘उत्पन्नाचे इतर स्रोत’ (Income from Other Sources) मानले जातात. अशा winnings वर 30% फ्लॅट टॅक्स (TDS @ 30%) लागतो आणि यावर कोणताही खर्च वजा करण्याची परवानगी नसते.
#IPLSalary #IPLFinance #CricketerTax #IncomeTaxIndia #InHandSalary #IPL #BCCI #ProfessionalIncome #GSTOnCricketers #IPL2025
=====================================================================================================
माहिती In मराठी:
आमच्यासोबत कनेक्ट व्हा!
🌸 आर्थिक माहिती आणि महत्त्वाच्या अपडेट्ससाठी आम्हाला फॉलो करा:
| प्लॅटफॉर्म | लिंक |
| 🌐 Website | https://www.mahitiinmarathi.in |
| 💬 WhatsApp Channel | https://whatsapp.com/channel/0029Val2tuCJuyAB49GXhp14 |
| https://www.facebook.com/mahitiinmarathi | |
| https://www.instagram.com/mahitiinm | |
| 🧵 Threads | https://www.threads.net/@mahitiinm |
| 📢 Telegram | https://t.me/+8748TkxWbp85YzVl |
| mahitiinm@gmail.com |
टॅग्स: #माहितीInमराठी #MahitiInMarathi #FollowUs #SocialMedia #MarathiNews #StayUpdated
