कृषी उडान योजना: शेतकऱ्यांसाठी नवा आशेचा झेप
प्रस्तावना: शेतकऱ्यांसाठी हवेतील बाजारपेठांचा मार्ग
भारतातील बहुतांश शेतकरी नाशवंत शेतीमालावर अवलंबून असतात. भाजीपाला, फळे, फुलं यांसारख्या उत्पादनांची बाजारात योग्य वेळेवर विक्री न झाल्यास मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होऊ शकतं. त्यात जर बाजारपेठ लांब असेल तर वाहतूक खर्च वाढतो, वेळ लागतो आणि माल खराब होण्याची शक्यता अधिक असते. यावर उपाय म्हणून केंद्र सरकारने ‘कृषी उडान योजना’ सुरू केली आहे, जी शेतकऱ्यांना हवाई मार्गाने माल पोहोचवण्याची सुविधा देते.
कृषी उडान योजना म्हणजे काय?
कृषी उडान योजना ही भारत सरकारच्या नागरी उड्डाण मंत्रालयाने सुरू केलेली एक महत्त्वाकांक्षी योजना आहे. तिच्या माध्यमातून शेतकरी, FPOs (शेतकरी उत्पादक संस्था) किंवा स्थानिक बाजार समित्या आपला नाशवंत माल विमानाने देशाच्या किंवा परदेशाच्या बाजारपेठेत पाठवू शकतात.
या योजनेचा उद्देश शेतमालाचा दर्जा टिकवून ठेवणे, वाहतुकीचा कालावधी कमी करणे आणि शेतकऱ्याला जास्त किंमत मिळवून देणे हाच आहे.
या योजनेची सुरूवात कधी झाली?
‘कृषी उडान योजना’ ची घोषणा केंद्रीय अर्थसंकल्प 2020-21 मध्ये करण्यात आली. नागरी उड्डाण मंत्रालय आणि कृषी मंत्रालय यांच्या संयुक्त सहकार्याने ही योजना कार्यान्वित करण्यात आली.
कृषी उडान 2.0 ही या योजनेची सुधारित आवृत्ती 2021 मध्ये सुरू करण्यात आली असून यात आणखी अधिक सुविधांचा समावेश केला आहे.
योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट
नाशवंत मालाला वेळेत बाजार मिळवून देणे
दुर्गम भागातील शेतकऱ्यांनाही मोठ्या बाजारांशी जोडणे
हवाई वाहतूक खर्चात सवलत
निर्यातीस चालना देणे
FPO आणि कृषी कंपन्यांना सहकार्य
कोणत्या वस्तूंना योजनेत प्राधान्य?
ही योजना प्रामुख्याने नाशवंत उत्पादनांसाठी आहे. यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो:
फळे: केळी, सफरचंद, पेरू, डाळिंब, द्राक्षे
भाजीपाला: टोमॅटो, वांगी, मिरची, कोथिंबीर, कोबी
फुले आणि औषधी वनस्पती
मासे, मांस, अंडी
दुग्धजन्य उत्पादने
योजनेचे कार्यप्रणाली कशी आहे?
- शेतकरी किंवा FPO माल जमा करतात
- माल योग्य प्रकारे पॅक करून विमानतळावर पाठवला जातो
- नियोजित विमानसेवेद्वारे मालाचे स्थानांतर होते
- गंतव्य बाजारपेठेत वितरक किंवा व्यापाऱ्याद्वारे खरेदी होते
मालाची वाहतूक कार्गो उड्डाणांमधून किंवा प्रवासी विमाने (बेल्ली कार्गो) द्वारे केली जाते.
कोणते विमानतळ या योजनेखाली आहेत?
सुरुवातीला Northeast India, उत्तराखंड, जम्मू आणि काश्मीर यांसारख्या दुर्गम भागांना यामध्ये प्राधान्य देण्यात आलं. मात्र आता ही सेवा भारतभरातील प्रमुख विमानतळांवर उपलब्ध होत आहे.
प्रमुख विमानतळ:
- मुंबई
- नागपूर
- हैदराबाद
- गुवाहाटी
- श्रीनगर
- इम्फाळ
- बागडोगरा
- अहमदाबाद
- कोची
शेतकऱ्यांना या योजनेचा फायदा कसा होतो?
- दर्जा राखून माल विक्री – माल खराब न होता पोहोचतो.
- जास्त दर मिळण्याची संधी – कारण मोठ्या बाजारपेठेत पोहोचता येतं.
- वाहतूक वेळ वाचतो – 2-3 दिवस लागणाऱ्या प्रवासाऐवजी काही तासात माल पोहोचतो.
- निर्यात शक्यता वाढते – विमान वाहतुकीमुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारही गाठता येतो.
- कष्टाला योग्य मोबदला – नाशवंत माल वेळेत विकल्यामुळे नुकसान होत नाही.
कोण पात्र आहेत या योजनेसाठी?
- नोंदणीकृत शेतकरी आणि शेतकरी उत्पादक संस्था (FPOs)
- कृषी स्टार्टअप्स आणि कार्गो लॉजिस्टिक कंपन्या
- राज्य सरकारची कृषी महामंडळं आणि मंडई समित्या
- निर्यातदार आणि प्रक्रिया उद्योग
अर्ज कसा करावा?
सध्या ही योजना FPOs किंवा कार्गो कंपन्यांच्या माध्यमातून राबवली जाते. शेतकऱ्यांनी त्यांच्या परिसरातील मंडई समिती, FPO किंवा कृषी अधिकारी यांच्याशी संपर्क साधावा. यामध्ये पुढील कागदपत्रांची गरज लागू शकते:
- शेतकरी ओळखपत्र
- सात-बारा उतारा
- मालाची पॅकिंग माहिती
- गंतव्य बाजारपेठ माहिती
Krishi Udan योजना अंतर्गत काही यशोगाथा
✅ नागालँडमधील अननस उत्पादक
तिथल्या FPO ने कृषी उडान योजनेच्या माध्यमातून कोलकात्याला अननस पाठवले. ह्यामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना दुप्पट भाव मिळाला.
✅ महाराष्ट्रातील द्राक्ष उत्पादक
नाशिकमधील शेतकऱ्यांनी कृषी उडान योजनेचा वापर करून दिल्लीला द्राक्षं पाठवली. द्राक्षं ताजीतवानी राहिल्यामुळे निर्यात दरात विक्री झाली.
सरकारकडून पुढील पावले
- ‘कृषी उडान 2.0’ अंतर्गत आणखी 53 विमानतळ जोडले गेले आहेत
- लॉजिस्टिक सुधारणा आणि कोल्ड स्टोरेज सुविधा
- डिजिटल पोर्टलद्वारे ट्रॅकिंग आणि पारदर्शकता
- उद्योग आणि राज्य सरकारांसोबत समन्वय
