सोन्यात गुंतवणूक (Gold Investment)

सोन्यात गुंतवणूक (Gold Investment) २०२६: नवीन नियम, SGB vs ETF तुलना आणि संपूर्ण मार्गदर्शक

 सोन्यात गुंतवणूक २०२६ मध्ये सोन्यात गुंतवणूक कशी करावी? नवीन टॅक्स नियम, SGB, Gold ETF आणि भौतिक सोन्यातील फरक जाणून घ्या. Mahiti In Marathi कडून गुंतवणुकीचा सविस्तर अहवाल.

अहवाल क्रमांक: MIM-RPT-2025-GOLD-02

सादरकर्ता: ‘Mahiti In Marathi’ (शासकीय योजना माहिती पोर्टल) संशोधन विभाग

विषय: सोन्यातील गुंतवणुकीचे प्रकार, तुलनात्मक विश्लेषण, प्रक्रिया, FAQ आणि तांत्रिक अंमलबजावणी

दिनांक: ४ जानेवारी २०२६

भाषा: मराठी

१. कार्यकारी सारांश (Executive Summary)

भारताच्या अर्थव्यवस्थेत आणि सामाजिक जडणघडणीमध्ये सोन्याचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. शतकानुशतके ‘सोन्याची चिमणी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या देशात सोने हे केवळ एक मौल्यवान धातू नसून ते सुरक्षिततेचे प्रतीक, संपत्तीचा साठा आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जाते. तथापि, २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात जागतिक आणि देशांतर्गत आर्थिक धोरणांमध्ये झालेले बदल, विशेषतः जुलै २०२४ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पाने (Union Budget 2024-25) ‘भांडवली नफा करात’ (Capital Gains Tax) केलेले आमूलाग्र बदल आणि भारतीय सिक्युरिटीज अँड एक्स्चेंज बोर्डाने (SEBI) डिजिटल गोल्डबाबत दिलेले गंभीर इशारे, यामुळे गुंतवणूकदारांसमोर नवीन आव्हाने आणि संधी दोन्ही निर्माण झाल्या आहेत.

या सविस्तर संशोधन अहवालाचा उद्देश सामान्य नागरिक, गुंतवणूकदार आणि धोरणकर्त्यांना सोन्यातील गुंतवणुकीच्या आधुनिक पद्धतींची सखोल माहिती देणे हा आहे. या अहवालात प्रामुख्याने सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड्स (SGB), गोल्ड ईटीएफ (Gold ETFs), भौतिक सोने (Physical Gold) आणि डिजिटल गोल्ड (Digital Gold) या चार प्रमुख पर्यायांचे तांत्रिक, आर्थिक आणि कायदेशीर पैलूंवरून विश्लेषण केले आहे.

संशोधनातून असे दिसून येते की, २०२५ मध्ये नवीन सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड्सच्या वितरणाबाबत साशंकता असली तरी, दुय्यम बाजारातील (Secondary Market) खरेदी ही गुंतवणूकदारांसाठी एक उत्तम संधी ठरत आहे. तसेच, १ एप्रिल २०२५ पासून लागू होणाऱ्या नवीन कर रचनेनुसार, १२ महिन्यांपेक्षा अधिक कालावधीसाठी धारण केलेल्या सोन्यावर (ETF आणि SGB) आता इंडेक्सेशनच्या लाभाविना १२.५% दराने कर आकारला जाईल. या अहवालात या सर्व तांत्रिक बाबींचा उहापोह करण्यात आला आहे.

लेखाची अनुक्रमणिका (Table of Contents)

१. कार्यकारी सारांश (Executive Summary)

२. प्रस्तावना (Introduction): भारतीय अर्थकारणातील सोन्याचे बदलते स्वरूप

३. सोन्यातील गुंतवणुकीचे प्रमुख प्रकार:

• सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड (SGB)
• गोल्ड ईटीएफ (Gold ETFs)
• भौतिक सोने (Physical Gold)
• डिजिटल गोल्ड (Digital Gold)

४. तुलनात्मक तक्ता (Comparative Analysis)

५. पात्रता आणि आवश्यक कागदपत्रे

६. स्टेप-बाय-स्टेप गुंतवणूक प्रक्रिया:

• SGB (दुय्यम बाजार) खरेदी
• Gold ETF खरेदी
• भौतिक सोने पडताळणी

७. कर रचना आणि अर्थसंकल्प २०२४-२५ मधील बदल

८. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

९. निष्कर्ष आणि शिफारसी

२. प्रस्तावना (Introduction): भारतीय अर्थकारणातील सोन्याचे बदलते स्वरूप

२.१ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि सांस्कृतिक महत्त्व

भारतीय संस्कृतीत सोन्याला ‘लक्ष्मी’चे स्वरूप मानले जाते. जन्म, विवाह आणि विविध सणांमधे सोन्याची खरेदी करणे हे शुभ मानले जाते. जागतिक सुवर्ण परिषदेच्या (World Gold Council) आकडेवारीनुसार, भारतीय कुटुंबांकडे अंदाजे २५,००० टनांहून अधिक सोने आहे, जे जगातील अनेक विकसित देशांच्या मध्यवर्ती बँकांच्या साठ्यापेक्षाही अधिक आहे. ही प्रचंड संपत्ती बहुतेकदा अनुत्पादक स्वरूपात (दागिने किंवा तिजोरीत) पडून असते, ज्यामुळे देशाच्या चालू खात्यातील तुटीवर (Current Account Deficit) परिणाम होतो.

२.२ गुंतवणुकीच्या पद्धतींमधील स्थित्यंतर (Paradigm Shift)

गेल्या काही दशकांमध्ये, सोन्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला आहे. भौतिक सोन्याच्या साठवणुकीतील धोके (चोरी, शुद्धता, घट) आणि त्यावर मिळणारा शून्य परतावा (व्याज मिळत नाही) यामुळे गुंतवणूकदार आता ‘आर्थिक सोने’ (Financial Gold) किंवा ‘कागदी सोने’ (Paper Gold) कडे वळत आहेत. सरकारने २०१५ मध्ये ‘गोल्ड मोनेटायझेशन स्कीम’ अंतर्गत सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड्सची सुरुवात केली, ज्यामुळे सोन्याच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि सोन्याला आर्थिक प्रवाहाचा भाग बनवणे शक्य झाले.

२.३ सध्याची बाजार परिस्थिती (२०२५-२६)

२०२५ मध्ये सोन्याच्या बाजारात अनेक महत्त्वाचे बदल घडत आहेत:

1. एसजीबी (SGB) वितरणातील अनिश्चितता: सरकारने कर्जाचे प्रमाण कमी करण्यासाठी SGB चे नवीन वितरण थांबवण्याचे संकेत दिले आहेत, ज्यामुळे दुय्यम बाजाराचे महत्त्व वाढले आहे.
2. कर रचनेतील बदल: २०२४ च्या अर्थसंकल्पाने ‘लॉन्ग टर्म कॅपिटल गेन्स’ (LTCG) कराचे दर २०% (इंडेक्सेशनसह) वरून १२.५% (इंडेक्सेशनविना) कमी केले आहेत, ज्याचा परिणाम गुंतवणुकीच्या नफ्यावर होत आहे.
3. नियामक हस्तक्षेप: सेबीने नोव्हेंबर २०२५ मध्ये अनियंत्रित ‘डिजिटल गोल्ड’ प्लॅटफॉर्म्सबद्दल कडक इशारे दिले आहेत, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांना सुरक्षित पर्यायांची निवड करणे भाग पडले आहे.

३. सोन्यातील गुंतवणुकीचे प्रमुख प्रकार: सखोल तांत्रिक विश्लेषण

गुंतवणुकीचे निर्णय घेण्यापूर्वी प्रत्येक प्रकारच्या गुंतवणुकीचे तांत्रिक आणि आर्थिक पैलू समजून घेणे आवश्यक आहे. खालील विभागात प्रत्येक पर्यायाचे विस्तृत विश्लेषण केले आहे.

३.१ सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड (Sovereign Gold Bond – SGB): सुवर्ण गुंतवणुकीचा राजा

सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड्स हे सरकारी रोखे (Government Securities) आहेत, जे रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाद्वारे (RBI) सरकारच्या वतीने जारी केले जातात. हे भौतिक सोन्याला सर्वोत्तम पर्याय मानले जातात कारण यात सोन्याच्या भाववाढीसोबतच निश्चित व्याज देखील मिळते.

३.१.१ कार्यपद्धती आणि वैशिष्ट्ये

• सार्वभौम हमी (Sovereign Guarantee): हे बॉण्ड्स सरकारच्या वतीने जारी केले जात असल्याने, यात मुद्दल आणि व्याजाच्या परताव्याची १००% हमी असते. डीफॉल्ट होण्याचा धोका (Credit Risk) यात शून्य असतो.
• व्याज परतावा (Interest Income): गुंतवणूकदारांना त्यांच्या प्रारंभिक गुंतवणुकीच्या रकमेवर (Nominal Value) वार्षिक २.५०% दराने निश्चित व्याज मिळते. हे व्याज दर सहा महिन्यांनी (Semi-annually) गुंतवणूकदाराच्या बँक खात्यात जमा केले जाते.
• कालावधी (Tenure): बॉण्डचा एकूण कालावधी ८ वर्षांचा असतो. मात्र, ५ वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर व्याजाच्या तारखेला (Interest Payment Date) बॉण्डमधून बाहेर पडण्याचा (Premature Redemption) पर्याय उपलब्ध असतो. तसेच, शेअर बाजारात (NSE/BSE) हे बॉण्ड्स कधीही विकता येतात.

३.१.२ दुय्यम बाजारातील खरेदी (Secondary Market Dynamics)

सध्या सरकारने २०२५-२६ वर्षासाठी नवीन SGB सीरीज जाहीर केलेली नाही. त्यामुळे, ज्या गुंतवणूकदारांना आता SGB मध्ये गुंतवणूक करायची आहे, त्यांच्यासाठी शेअर बाजार (Secondary Market) हा एकमेव पर्याय आहे.

• किंमत निर्धारण: दुय्यम बाजारात बॉण्ड्सची किंमत सोन्याच्या आंतरराष्ट्रीय भावावर आणि बाजारातील मागणी-पुरवठ्यावर अवलंबून असते. अनेकदा हे बॉण्ड्स सोन्याच्या प्रत्यक्ष भावापेक्षा कमी किमतीत (Discount) उपलब्ध असतात, कारण काही गुंतवणूकदारांना पैशाच्या निकडीमुळे ते लवकर विकावे लागतात.
• ट्रेडिंग सिम्बॉल्स (Ticker Symbols): शेअर बाजारात हे बॉण्ड्स विशिष्ट सिरीज कोडने ओळखले जातात. उदाहरणादाखल:

• SGBMAY25: मे २०२५ मध्ये मुदतपूर्ती होणारा बॉण्ड.
• SGBAUG28: ऑगस्ट २०२८ मध्ये मुदतपूर्ती होणारा बॉण्ड.
• SGBNOV25: नोव्हेंबर २०२५ मध्ये मुदतपूर्ती.

• खरेदी प्रक्रिया: हे बॉण्ड्स शेअर्सप्रमाणेच डिमॅट खात्याद्वारे खरेदी केले जातात. यासाठी नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज (NSE) किंवा बॉम्बे स्टॉक एक्स्चेंज (BSE) वर उपलब्ध असलेल्या युनिट्ससाठी ‘बिड’ (Bid) लावावी लागते.

३.१.३ कर्ज सुविधा (Loan Against SGB)

SGB हे केवळ गुंतवणुकीचे साधन नसून ते तारणासाठी (Collateral) देखील वापरता येतात. बँका आणि वित्तीय संस्था SGB च्या बदल्यात कर्ज देतात.

• लोन-टू-व्हॅल्यू रेशो (LTV Ratio): रिझर्व्ह बँकेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, भौतिक सोन्याप्रमाणेच SGB वर ७५% पर्यंत कर्ज मिळू शकते. याचा अर्थ, जर तुमच्या बॉण्डचे बाजारमूल्य १ लाख रुपये असेल, तर तुम्हाला ७५,००० रुपयांपर्यंतचे कर्ज मिळू शकते.
• फायदे: भौतिक सोन्याच्या कर्जाच्या तुलनेत SGB वरील कर्जाची प्रक्रिया जलद असते आणि सोने बँकेत जमा करण्याचा किंवा त्याच्या शुद्धतेची तपासणी करण्याचा त्रास नसतो.

३.२ गोल्ड ईटीएफ (Gold Exchange Traded Funds): तरलता आणि पारदर्शकता

गोल्ड ईटीएफ (ETF) हे ओपन-एंडेड म्युच्युअल फंड आहेत जे सोन्याच्या किंमतीचा मागोवा घेतात. हे फंड ९९.५% शुद्धतेच्या सोन्याच्या बुलियनमध्ये गुंतवणूक करतात. शेअर बाजारात त्यांचे व्यवहार शेअर्सप्रमाणेच होतात.

३.२.१ तांत्रिक रचना (Structure)

• बॅकिंग (Backing): प्रत्येक ईटीएफ युनिट हे प्रत्यक्ष भौतिक सोन्याद्वारे समर्थित (Backed) असते. जेव्हा तुम्ही ईटीएफ खरेदी करता, तेव्हा फंड हाऊस त्या मूल्याचे सोने खरेदी करून कस्टोडियनच्या (Custodian) तिजोरीत जमा करते.
• किंमत: एका युनिटची किंमत साधारणपणे १ ग्रॅम सोन्याच्या किंमतीच्या जवळपास असते. मात्र, काही ईटीएफमध्ये हे प्रमाण ०.०१ ग्रॅम इतके कमी असू शकते, ज्यामुळे अगदी ५०-१०० रुपयांपासून गुंतवणूक करणे शक्य होते.
• एक्सपेन्स रेशो (Expense Ratio): ईटीएफचे व्यवस्थापन करण्यासाठी फंड हाऊस ०.५% ते १% वार्षिक शुल्क आकारतात. हे शुल्क परताव्यातून वजा केले जाते.

३.२.२ नियमन आणि सुरक्षितता

गोल्ड ईटीएफ हे सिक्युरिटीज अँड एक्स्चेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) च्या कडक नियमनाखाली येतात.

• ऑडिट: कस्टोडियनकडे असलेल्या सोन्याचे नियमित ऑडिट केले जाते, ज्यामुळे फसवणुकीचा धोका नसतो.
• एसआयपी (SIP): जरी ईटीएफ शेअर बाजारात ट्रेड होत असले, तरी अनेक प्लॅटफॉर्म्स (उदा. Zerodha, Groww) आता ‘स्टॉक एसआयपी’च्या माध्यमातून यात दरमहा नियमित गुंतवणूक करण्याची सुविधा देतात.

३.२.३ गोल्ड ईटीएफ विरुद्ध गोल्ड फंड (Gold Fund)

अनेकदा गुंतवणूकदार या दोन्हींमध्ये गल्लत करतात.

• गोल्ड ईटीएफ: खरेदी करण्यासाठी डिमॅट खाते अनिवार्य असते. मी स्वता TataGold ETF (Exchange Traded Fund) मध्ये गुंतवणूक करत आहे. मी तो ९ रुपये असल्यापासून गुंतवणूक करत आहे आणि आता तो १३.२२ रुपये वर फोचला आहे.
• गोल्ड फंड (Gold Fund of Funds): यासाठी डिमॅट खात्याची गरज नसते. हे म्युच्युअल फंड आहेत जे गोल्ड ईटीएफमध्ये गुंतवणूक करतात. मात्र, यात ईटीएफचा एक्सपेन्स रेशो आणि गोल्ड फंडचा एक्सपेन्स रेशो असे दुहेरी शुल्क लागू शकते.

३.३ भौतिक सोने (Physical Gold): पारंपरिक सुरक्षितता आणि आव्हाने

डिजिटल पर्यायांच्या युगातही, भारतीय समाजमनात भौतिक सोन्याचे (दागिने, नाणी) महत्त्व अबाधित आहे. मात्र, यात फसवणूक आणि खर्चाचा धोका सर्वाधिक असतो.

३.३.१ हॉलमार्किंग आणि HUID (Hallmarking Unique ID)

ग्राहकांची फसवणूक टाळण्यासाठी भारत सरकारने ब्युरो ऑफ इंडियन स्टँडर्ड्स (BIS) मार्फत हॉलमार्किंग अनिवार्य केले आहे.

• HUID प्रणाली: प्रत्येक हॉलमार्क केलेल्या दागिन्यावर आता ३ चिन्हे असतात:

1. BIS चा लोगो.
2. शुद्धतेची श्रेणी (उदा. 22K916).
3. HUID कोड: हा ६-अंकी अल्फान्यूमेरिक कोड (उदा. AB12XY) असतो, जो प्रत्येक दागिन्याची विशिष्ट ओळख (Unique Identity) असतो.

• सिल्व्हर हॉलमार्किंग (२०२५ अपडेट): सप्टेंबर २०२५ पासून, सरकारने चांदीच्या दागिन्यांसाठीही HUID आधारित हॉलमार्किंग अनिवार्य केले आहे. यात चांदीसाठी ९९९, ९९०, ९७०, ९५८, ९२५, ८३५ आणि ८०० असे सात शुद्धता ग्रेड निश्चित करण्यात आले आहेत.

३.३.२ खरेदी करताना घ्यायची काळजी

• BIS Care App: ग्राहकांनी सोने खरेदी करताना आपल्या मोबाईलवर ‘BIS Care App’ डाउनलोड करावे. या ॲपमध्ये ‘Verify HUID’ पर्यायावर दागिन्यावरील कोड टाकल्यास, त्या दागिन्याचे वजन, शुद्धता, ज्वेलर्सचे नाव आणि हॉलमार्किंग केंद्राची माहिती मिळते. यामुळे बनावट हॉलमार्किंगपासून बचाव होतो.
• खर्च: भौतिक सोन्यात गुंतवणुकीचा सर्वात मोठा तोटा म्हणजे ‘घडणावळ’ (Making Charges) आणि जीएसटी. दागिन्यांवर १०% ते ३०% मेकिंग चार्जेस असू शकतात आणि ३% जीएसटी लागतो. जेव्हा तुम्ही दागिने विकता, तेव्हा हे मेकिंग चार्जेस आणि जीएसटी परत मिळत नाहीत, ज्यामुळे परतावा (ROI) कमी होतो.

३.४ डिजिटल गोल्ड (Digital Gold): अनियंत्रित आणि जोखमीचे

गेल्या काही वर्षांत, पेमेंट ॲप्स (PhonePe, Google Pay, Paytm) आणि ज्वेलरी कंपन्यांनी ‘डिजिटल गोल्ड’ हा पर्याय लोकप्रिय केला आहे. यात १ रुपयापासून सोने खरेदी करता येते.

३.४.१ सेबीचा इशारा (SEBI Warning – Nov 2025)

नोव्हेंबर २०२५ मध्ये सेबीने जारी केलेल्या परिपत्रकानुसार, डिजिटल गोल्ड उत्पादने हे अनियंत्रित (Unregulated) आहेत.

• नियमनाचा अभाव: हे उत्पादने ना सेबी (SEBI) च्या कक्षेत येतात, ना आरबीआय (RBI) च्या. हे प्लॅटफॉर्म्स खाजगी कंपन्यांद्वारे चालवले जातात.
• धोके:

• काउंटरपार्टी रिस्क (Counterparty Risk): जर डिजिटल गोल्ड विकणारी कंपनी किंवा तिचे व्हॉल्ट प्रोव्हायडर (Vault Provider) दिवाळखोर झाले, तर गुंतवणूकदारांचे पैसे बुडण्याची शक्यता असते.
• विमा आणि हमी: या गुंतवणुकीला कोणत्याही सरकारी संस्थेची हमी नसते.

• तज्ञांचे मत: सेबीच्या इशाऱ्यामुळे, तज्ञ आता गुंतवणूकदारांना डिजिटल गोल्डऐवजी गोल्ड ईटीएफ किंवा एसजीबीकडे वळण्याचा सल्ला देत आहेत.

४. तुलनात्मक तक्ता (Comparative Analysis Table)

वापरकर्त्यांना एका दृष्टीक्षेपात सर्व पर्यायांची तुलना करता यावी यासाठी खालील तक्ता अत्यंत महत्त्वाचा आहे:

५. पात्रता आणि आवश्यक कागदपत्रे (Eligibility & Documentation)

शासकीय योजनांचा लाभ घेण्यासाठी पात्रता निकष आणि कागदपत्रांची पूर्तता करणे अनिवार्य असते.

५.१ पात्रता निकष (Eligibility Criteria)

‘फॉरेन एक्स्चेंज मॅनेजमेंट ॲक्ट’ (FEMA) अंतर्गत निवासी भारतीय म्हणून पात्र असलेली कोणतीही व्यक्ती SGB मध्ये गुंतवणूक करू शकते.

1. व्यक्ती (Individuals): कोणताही भारतीय नागरिक.
2. हिंदू अविभक्त कुटुंब (HUF): कर्ता कुटुंबाच्या वतीने गुंतवणूक करू शकतो.
3. संस्था: ट्रस्ट्स, विद्यापीठे आणि धर्मादाय संस्था.
4. अज्ञान व्यक्ती (Minors): १८ वर्षांखालील मुलांच्या नावे त्यांचे पालक (Guardian) अर्ज करू शकतात.
5. अनिवासी भारतीय (NRIs): अनिवासी भारतीयांना SGB खरेदी करण्याची परवानगी नाही. मात्र, निवासी असताना खरेदी केलेले बॉण्ड्स ते मुदत संपेपर्यंत (Maturity) धारण करू शकतात.

५.२ गुंतवणुकीची मर्यादा (Investment Limits)

एका आर्थिक वर्षात (एप्रिल ते मार्च) खालील मर्यादा लागू आहेत:

• व्यक्ती: किमान १ ग्रॅम, कमाल ४ किलो.
• HUF: ४ किलो.
• ट्रस्ट्स: २० किलो.

५.३ आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents)

कोणत्याही प्रकारच्या सुवर्ण गुंतवणुकीसाठी (भौतिक सोने वगळता) KYC प्रक्रिया पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

1. पॅन कार्ड (PAN Card): SGB आणि ETF साठी पॅन कार्ड अनिवार्य आहे. पॅनशिवाय आर्थिक व्यवहार केल्यास कर कपातीत समस्या येऊ शकतात.
2. आधार कार्ड (Aadhaar Card): ओळखीचा आणि पत्त्याचा पुरावा म्हणून.
3. बँक खाते तपशील: रद्द केलेला चेक (Cancelled Cheque) किंवा पासबुकची प्रत (SGB चे व्याज आणि मुदतपूर्तीची रक्कम थेट खात्यात जमा करण्यासाठी).
4. डिमॅट खाते: SGB (दुय्यम बाजार) आणि ETF साठी डिमॅट खाते (Client Master Report – CMR) आवश्यक आहे.
5. पासपोर्ट आकाराचा फोटो: ऑफलाइन अर्जासाठी.

६. स्टेप-बाय-स्टेप गुंतवणूक प्रक्रिया (Step-by-Step Investment Process)

वापरकर्त्यांच्या सोयीसाठी, आम्ही प्रत्येक प्रकारच्या गुंतवणुकीसाठी सविस्तर मार्गदर्शक (User Manual) खाली दिले आहे.

६.१ सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड (दुय्यम बाजारातून खरेदी प्रक्रिया)

सरकारने नवीन इश्यू बंद केल्यामुळे, तुम्हाला तुमच्या स्टॉक ब्रोकरच्या (उदा. Zerodha, Upstox, Groww, Angel One) ॲपवरून खरेदी करावी लागेल.

• स्टेप १: तुमच्या ट्रेडिंग ॲपमध्ये लॉग-इन करा.
• स्टेप २: ‘Search’ बारमध्ये SGB असे टाईप करा. तुम्हाला अनेक पर्याय दिसतील (उदा. SGBMAY25, SGBAUG28).
• स्टेप ३ (महत्त्वाची): प्रत्येक बॉण्डचा शेवटचा भाग (Suffix) त्याची मॅच्युरिटी तारीख दर्शवतो. उदा. MAY25 म्हणजे मे २०२५ मध्ये बॉण्डचे पैसे परत मिळतील. तुम्हाला किती कालावधीसाठी गुंतवणूक करायची आहे, त्यानुसार बॉण्ड निवडा.
• स्टेप ४: निवडलेल्या बॉण्डवर क्लिक करून त्याची सध्याची बाजारातील किंमत (Last Traded Price – LTP) आणि सोन्याचा आजचा भाव (Spot Price) यांची तुलना करा. जर बॉण्ड स्वस्त (Discount) मिळत असेल, तर ती फायद्याची संधी आहे.
• स्टेप ५: ‘Buy’ बटनावर क्लिक करा. ‘Quantity’ मध्ये तुम्हाला किती ग्रॅम हवे आहेत ते टाका (१ युनिट = १ ग्रॅम).
• स्टेप ६: ऑर्डर टाईपमध्ये ‘Limit Order’ निवडून तुमची इच्छित किंमत टाका आणि ‘Confirm’ करा.
• स्टेप ७: व्यवहार पूर्ण झाल्यानंतर T+1 दिवसात (दुसऱ्या दिवशी) हे बॉण्ड्स तुमच्या डिमॅट खात्यात जमा होतील.

६.२ गोल्ड ईटीएफ खरेदी प्रक्रिया (Gold ETF Investment Guide)

• स्टेप १: डिमॅट खात्यात लॉग-इन करा.
• स्टेप २: Gold ETF किंवा प्रसिद्ध फंड्सची नावे सर्च करा (उदा. GOLDBEES, SETGOLD, SBIGETS).
• स्टेप ३: ज्या ETF मध्ये ‘Volume’ जास्त आहे (म्हणजे जास्त खरेदी-विक्री होत आहे), त्याची निवड करा. यामुळे तुम्हाला जेव्हा विकायचे असेल तेव्हा ग्राहक लवकर मिळेल.
• स्टेप ४: युनिट्सची संख्या टाकून खरेदी करा.
• स्टेप ५: तुम्ही दरमहा ठराविक रक्कम गुंतवण्यासाठी ‘SIP’ पर्याय देखील निवडू शकता.

६.३ भौतिक सोने खरेदी आणि पडताळणी प्रक्रिया (Physical Gold)

• स्टेप १: BIS नोंदणीकृत ज्वेलरकडेच जा. दुकाबाहेर BIS चा लोगो आहे का ते तपासा.
• स्टेप २: दागिने निवडल्यानंतर त्यावर भिंगाच्या (Magnifying Glass) मदतीने ६-अंकी HUID कोड पहा.
• स्टेप ३: तुमच्या मोबाईलवर ‘BIS Care App’ उघडा आणि ‘Verify HUID’ सेक्शनमध्ये तो कोड टाका.
• स्टेप ४: ॲपवर दिसणारे दागिन्याचे वजन आणि प्रकार (उदा. अंगठी, १४ कॅरेट किंवा २२ कॅरेट) हे प्रत्यक्ष दागिन्याशी जुळते का ते पहा. तफावत असल्यास तक्रार नोंदवा.

सोन्यात गुंतवणूक ही सुरक्षित मानली जाते, मात्र दीर्घकालीन संपत्ती निर्माण करण्यासाठी रिअल इस्टेट गुंतवणूक: महाराष्ट्रात टॉप १० संधी हा पर्यायही विचारात घ्यावा.

७. कर रचना आणि अर्थसंकल्प २०२४-२५ मधील बदल (Taxation Framework FY 2025-26)

गुंतवणूकदारांसाठी कराचे नियम समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण चुकीच्या माहितीमुळे नफ्यावर परिणाम होऊ शकतो. जुलै २०२४ च्या अर्थसंकल्पाने यात मोठे बदल केले आहेत.

७.१ सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड (SGB) कर रचना

SGB वर तीन प्रकारचे कर परिणाम होतात:

1. व्याज (Interest): दरवर्षी मिळणारे २.५% व्याज हे तुमच्या एकूण उत्पन्नात मिळवले जाते (Income form Other Sources) आणि तुमच्या कर स्लॅबनुसार (Tax Slab) त्यावर कर भरावा लागतो. यावर TDS कापला जात नाही.
2. मुदतपूर्ती (Redemption at Maturity): ८ वर्षांचा कालावधी पूर्ण झाल्यानंतर मिळणारी मुद्दल रक्कम आणि झालेला नफा (Capital Appreciation) हा पूर्णपणे करमुक्त (Tax Exempt) असतो. ही SGB ची सर्वात मोठी जमेची बाजू आहे.
3. दुय्यम बाजारातील विक्री (Premature Sale): जर तुम्ही मुदतीपूर्वी बॉण्ड विकले:

• १२ महिन्यांपेक्षा कमी: नफा तुमच्या उत्पन्नात मिळवला जातो आणि स्लॅबनुसार कर लागतो (Short Term Capital Gains – STCG).
• १२ महिन्यांपेक्षा जास्त: नफ्यावर १२.५% दराने ‘लॉन्ग टर्म कॅपिटल गेन्स’ (LTCG) कर लागतो. (पूर्वी इंडेक्सेशनचा लाभ मिळत होता, जो आता रद्द करण्यात आला आहे).

७.२ गोल्ड ईटीएफ आणि म्युच्युअल फंड (नवीन नियम)

१ एप्रिल २०२५ पासून (आणि जुलै २०२४ नंतरच्या व्यवहारांवर) गोल्ड ईटीएफसाठी नवीन नियम लागू आहेत:

• होल्डिंग कालावधी: आता ‘लॉन्ग टर्म’ म्हणून पात्र होण्यासाठी केवळ १२ महिने (१ वर्ष) होल्डिंग आवश्यक आहे. (पूर्वी ३६ महिने होते).
• LTCG दर: १२ महिन्यांपेक्षा जास्त काळ ठेवलेल्या ईटीएफवर आता १२.५% फ्लॅट टॅक्स लागेल. इंडेक्सेशनचा लाभ मिळणार नाही.
• STCG: १२ महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीसाठी नफा तुमच्या उत्पन्नात मिळवला जाईल आणि स्लॅबनुसार कर लागेल.

७.३ भौतिक सोने (Physical Gold)

• होल्डिंग कालावधी: भौतिक सोन्यासाठी ‘लॉन्ग टर्म’ कालावधी २४ महिने (२ वर्षे) निश्चित करण्यात आला आहे.
• LTCG दर: २४ महिन्यांपेक्षा जास्त कालावधीसाठी १२.५% कर (इंडेक्सेशन शिवाय).
• STCG: २४ महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीसाठी स्लॅबनुसार कर.

कर तुलना सारणी:

सोन्यात गुंतवणूक करताना कर सवलती मर्यादित असतात, त्यामुळे कर बचतीसाठी ELSS गुंतवणूक: टॅक्स बचत हा पर्याय अधिक फायदेशीर ठरू शकतो.

८. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

वाचकांच्या मनात येणारे १० महत्त्वाचे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड्स (SGB) ची नवीन सिरीज २०२५ मध्ये कधी येणार?

उत्तर: भारत सरकारने २०२५-२६ या आर्थिक वर्षासाठी अद्याप SGB ची कोणतीही नवीन सिरीज जाहीर केलेली नाही. सरकारने कर्जाचे प्रमाण कमी करण्यासाठी नवीन इश्यू थांबवले आहेत. त्यामुळे, सध्या गुंतवणूकदारांना केवळ शेअर बाजारातून (Secondary Market) जुने SGB खरेदी करण्याचा पर्याय उपलब्ध आहे.

२. मी शेअर बाजारातून SGB कसे खरेदी करू शकतो?

उत्तर: यासाठी तुमच्याकडे डिमॅट खाते (Demat Account) असणे आवश्यक आहे. तुम्ही तुमच्या ट्रेडिंग ॲपमध्ये (उदा. Zerodha, Groww) SGB असे सर्च करून उपलब्ध असलेले बॉण्ड्स (उदा. SGBMAY25) खरेदी करू शकता. हे शेअर्स खरेदी करण्यासारखेच आहे.

३. सोन्याच्या गुंतवणुकीवर नवीन टॅक्स नियम काय आहेत?

उत्तर: जुलै २०२४ च्या अर्थसंकल्पानुसार, १२ महिन्यांपेक्षा जास्त काळ धारण केलेल्या सोन्यावर (SGB आणि ETF) आता १२.५% दराने ‘लॉन्ग टर्म कॅपिटल गेन्स’ (LTCG) कर लागतो. भौतिक सोन्यासाठी हा कालावधी २४ महिने आहे. इंडेक्सेशनचा लाभ आता रद्द करण्यात आला आहे.

४. SGB च्या मॅच्युरिटीवर टॅक्स लागतो का?

उत्तर: नाही. जर तुम्ही SGB त्याची मुदत संपेपर्यंत (८ वर्षे) धारण केले, तर त्यावर मिळणारा नफा (Capital Appreciation) हा पूर्णपणे करमुक्त (Tax-Free) असतो. मात्र, दरवर्षी मिळणारे व्याज करपात्र असते.

५. डिजिटल गोल्ड ॲप्सवर गुंतवणूक करणे सुरक्षित आहे का?

उत्तर: नाही, हे पूर्णपणे सुरक्षित नाही. सेबीने (SEBI) नोव्हेंबर २०२५ मध्ये स्पष्ट केले आहे की डिजिटल गोल्ड प्लॅटफॉर्म्स हे ‘अनियंत्रित’ (Unregulated) आहेत. गुंतवणूकदारांना फसवणूक किंवा कंपनी बंद पडल्यास पैसे बुडण्याचा धोका असू शकतो. त्याऐवजी गोल्ड ETF हा सुरक्षित पर्याय आहे.

६. गोल्ड ईटीएफ (ETF) आणि गोल्ड फंड मध्ये काय फरक आहे?

उत्तर: गोल्ड ETF खरेदी करण्यासाठी डिमॅट खाते अनिवार्य असते आणि ते शेअर बाजारात ट्रेड होतात. याउलट, गोल्ड फंड हे म्युच्युअल फंड आहेत जे ETF मध्ये गुंतवणूक करतात आणि यासाठी डिमॅट खात्याची गरज नसते. मात्र, गोल्ड फंडमध्ये खर्च (Expense Ratio) थोडा जास्त असू शकतो.

७. HUID हॉलमार्किंग म्हणजे काय?

उत्तर: HUID (Hallmark Unique Identification) हा ६-अंकी अल्फान्यूमेरिक कोड आहे जो दागिन्याच्या शुद्धतेची आणि ओळखीची हमी देतो. ‘BIS Care App’ द्वारे तुम्ही हा कोड टाकून दागिन्याची सत्यता पडताळू शकता.

८. सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्डवर कर्ज (Loan) मिळू शकते का?

उत्तर: होय. तुम्ही तुमच्या SGB च्या बदल्यात बँकांकडून किंवा वित्तीय संस्थांकडून कर्ज घेऊ शकता. रिझर्व्ह बँकेच्या नियमांनुसार, बॉण्डच्या बाजारमूल्याच्या ७५% पर्यंत रक्कम कर्ज म्हणून मिळू शकते.

९. चांदीच्या दागिन्यांसाठी हॉलमार्किंग अनिवार्य आहे का?

उत्तर: होय, सप्टेंबर २०२५ पासून सरकारने चांदीच्या दागिन्यांसाठीही हॉलमार्किंग आणि HUID अनिवार्य केले आहे. यामुळे चांदीच्या शुद्धतेत होणारी फसवणूक टाळण्यास मदत होईल.

१०. SGB चे व्याज बँक खात्यात कधी जमा होते?

उत्तर: SGB चे वार्षिक २.५% व्याज हे वर्षातून दोनदा (दर ६ महिन्यांनी) गुंतवणूकदाराच्या लिंक केलेल्या बँक खात्यात आपोआप जमा होते. व्याजाची तारीख बॉण्डच्या इश्यू तारखेवर अवलंबून असते.

९. निष्कर्ष आणि शिफारसी (Conclusion & Recommendations)

या सविस्तर संशोधनाअंती, ‘Mahiti In Marathi’ पोर्टल आपल्या वाचकांसाठी खालील निष्कर्ष आणि शिफारसी मांडत आहे:

१. दीर्घकालीन संपत्ती निर्मितीसाठी (Long Term Wealth Creation): ज्या गुंतवणूकदारांचे उद्दिष्ट ५ वर्षांपेक्षा जास्त आहे, त्यांच्यासाठी सॉव्हरिन गोल्ड बॉण्ड (SGB) हा निर्विवादपणे सर्वोत्तम पर्याय आहे. जरी नवीन इश्यू नसले, तरी दुय्यम बाजारातून हे बॉण्ड्स खरेदी करणे शहाणपणाचे ठरेल. करमुक्त परतावा आणि २.५% व्याज हे समीकरण इतर कोणत्याही पर्यायात उपलब्ध नाही.

२. तरलता आणि लवचिकतेसाठी (Liquidity): ज्यांना अल्पावधीसाठी गुंतवणूक करायची आहे किंवा बाजारातील चढ-उताराचा लाभ घ्यायचा आहे, त्यांच्यासाठी गोल्ड ईटीएफ योग्य आहेत. मात्र, १२.५% कर लक्षात घेऊनच नफा बुक करावा.

३. सुरक्षिततेचा इशारा: डिजिटल गोल्ड प्लॅटफॉर्म्सपासून दूर राहणेच हिताचे आहे. सेबीच्या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष केल्यास भांडवल गमावण्याचा धोका संभवतो.

४. सांस्कृतिक गरज: दागिन्यांची खरेदी केवळ वापरण्यासाठीच करावी आणि ती करताना HUID हॉलमार्क तपासल्याशिवाय खरेदी करू नये.

शासकीय माहिती पोर्टल म्हणून, आपण नागरिकांना सुरक्षित, नियमन केलेल्या (Regulated) आणि कर-कार्यक्षम (Tax-efficient) पर्यायांकडे वळवणे हे आपले कर्तव्य आहे. हा अहवाल त्या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

अस्वीकरण (Disclaimer): हा अहवाल केवळ माहिती आणि शिक्षणाच्या उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे. हा कोणताही गुंतवणुकीचा सल्ला (Investment Advice) नाही. सोन्याच्या बाजारातील गुंतवणुकीत जोखीम असते. कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी गुंतवणूकदारांनी आपल्या certified आर्थिक सल्लागाराशी चर्चा करावी.

#GoldInvestment #SmartInvestor #SGB #DigitalGold #MahitiInMarathi #PersonalFinance

================================================================================================================

माहिती In मराठी:

आमच्यासोबत कनेक्ट व्हा!

🌸 आर्थिक माहिती आणि महत्त्वाच्या अपडेट्ससाठी आम्हाला फॉलो करा:

 टॅग्स: #माहितीInमराठी #MahitiInMarathi #FollowUs #SocialMedia #MarathiNews #StayUpdated