2026 कमी पाऊस – खरीप हंगामात कोणते पीक घ्यावे? वाण निवड

2026 मध्ये कमी पाऊस पडणार? खरीप हंगामात कोणते पीक घ्यावे – संपूर्ण माहिती

2026 मध्ये कमी पाऊस पडण्याची शक्यता असल्याचे हवामान खात्याने स्पष्ट केले आहे. El Nino च्या प्रभावामुळे यंदा पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या केवळ 92% राहण्याची भीती आहे. अशा परिस्थितीत खरीप हंगामात काय पेरायचे हा प्रश्न प्रत्येक शेतकऱ्याला सतावतो आहे. सोयाबीन आणि कापूस घ्यावे की कडधान्य? कोणते वाण चांगले? पेरणीला उशीर झाला तर काय करायचे? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे या लेखात मिळतील.

2026 मध्ये कमी पाऊसाचा अंदाज – नेमके काय म्हणते हवामान खाते?

भारतीय हवामान खाते (IMD) आणि कृषी विभागाच्या माहितीनुसार, यंदा 2026 मध्ये कमी पाऊस पडण्याची परिस्थिती निर्माण झाली आहे. El Nino स्थितीमुळे महाराष्ट्र, गुजरात आणि मध्यप्रदेशात पावसाची तूट होण्याची शक्यता आहे. विदर्भ आणि मराठवाड्यात मान्सून जूनच्या तिसऱ्या आठवड्यात दाखल होण्याची अपेक्षा आहे, परंतु मोठ्या खंडाची शक्यताही वर्तवण्यात आली आहे.

कृषी विभागाने शेतकऱ्यांना स्पष्ट सांगितले आहे – किमान 80 ते 100 मिमी पाऊस झाल्यावरच पेरणी करा. घाईने पेरणी केल्यास उगवण कमी होते आणि पुन्हा बियाणे खर्च होतो. हे वर्ष नियोजनाचे आहे, घाईचे नाही.

2026 खरीप हंगामात पीक नियोजन – सरकारी लक्षांक काय?

महाराष्ट्र शासनाने खरीप हंगाम 2026-27 साठी सुमारे 145.20 लाख हेक्टर क्षेत्रावर सोयाबीन, भात, मका, तूर, उडीद, कापूस व ऊस या पिकांचा पेरणी लक्षांक ठेवला आहे. परंतु 2026 मध्ये कमी पाऊस होण्याची शक्यता लक्षात घेता, कृषी विभागाने हवामान प्रतिरोधक बियाणे, BBF तंत्रज्ञान, मल्चिंग आणि ठिबक सिंचनावर भर देण्याचे आवाहन केले आहे.

तुलनात्मक तक्ता – कमी पावसात कोणते पीक अधिक फायदेशीर?

स्रोत: कृषी विभाग महाराष्ट्र, VNMKV परभणी, PKV अकोला शिफारशी

कडधान्य पिके खरंच फायदेशीर आहेत का?

होय, 2026 मध्ये कमी पाऊस असणाऱ्या वर्षात कडधान्य पिके निश्चितच फायदेशीर आहेत. कारणे पाहा:

1. कमी पाण्यात टिकतात – तूर, मूग, उडीद यांना सोयाबीनपेक्षा निम्म्या पाण्यावर चांगले उत्पादन मिळते.

2. बाजारभाव चांगला – यंदा तुरीचे MSP ₹7,550/क्विंटल असून बाजारात ₹8,000 च्यावर मिळत आहे.

3. जमिनीची सुपीकता वाढते – कडधान्ये जमिनीत नत्र (Nitrogen) साठवतात, पुढील पिकाला फायदा होतो.

4. उशिरा पेरणीसाठीही योग्य – मूग आणि उडीद 65-70 दिवसांत तयार होतात, त्यामुळे उशिरा पेरणी झाली तरी नुकसान कमी.

5. सरकारी मदत – बियाणे संच योजना 2026 अंतर्गत तूर, मूग, उडीद यांचे बियाणे अनुदानावर मिळत आहे.

कमी पावसात सोयाबीनचे कोणते वाण पेरावे?

जर तुम्हाला सोयाबीनच पेरायचे असेल, तर 2026 मध्ये कमी पाऊस असताना हवामान प्रतिरोधक आणि लवकर पक्व होणारे वाण निवडणे महत्त्वाचे आहे.

3. MAUS-725 (वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ)

हे वाण मराठवाडा व कोरडवाहू भागांसाठी खास विकसित केले आहे. कमी पाण्यातही समाधानकारक उत्पादन देण्याची क्षमता यात आहे. 95-100 दिवसांत तयार होते. प्रति एकर 8-10 क्विंटल उत्पादन मिळते.

4. JS 95-60 (जवाहरलाल नेहरू कृषी विद्यापीठ)

हे 82 ते 88 दिवसांत परिपक्व होणारे लवकर वाण आहे. उशिरा पेरणीसाठीही उत्तम. 2026 मध्ये कमी पाऊस असणाऱ्या क्षेत्रात जास्त उगवण देते. जांभळ्या रंगाची फुले असणारे हे वाण शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय आहे.

5. PDKV Amba (डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला)

2021 मध्ये प्रसारित झालेले हे वाण 95-100 दिवसांत तयार होते. मूळकूज, खोडकूज आणि Yellow Mosaic रोगांना प्रतिकारक असून प्रति एकर 10-11 क्विंटल उत्पादन देते.

6. AMS-1001 (अमरावती कृषी विद्यापीठ)

2019 मध्ये प्रसारित हे वाण कमी पाण्यातही चांगले उगवते. किडींना प्रतिकारक असल्याने औषध खर्च कमी होतो. प्रति एकर 10-15 क्विंटल उत्पादन देणारे हे वाण विदर्भासाठी उत्तम आहे.

Pro-Tip: 2026 मध्ये कमी पाऊस असताना सोयाबीनला पर्याय म्हणून तूर + सोयाबीन आंतरपीक (6:2 किंवा 4:2 ओळी) घेणे सर्वात सुरक्षित पर्याय आहे. एक पीक कमी झाले तरी दुसऱ्यातून उत्पन्न मिळेल.

तुरीचे कोणते वाण चांगले आहे? (महाराष्ट्रासाठी शिफारस)

2026 मध्ये कमी पाऊस असणाऱ्या खरीप हंगामात तूर हे सर्वात सुरक्षित पीक मानले जाते. तुरीचे महाराष्ट्रासाठी शिफारसीत वाण खालीलप्रमाणे आहेत:

1. BSMR-853 (बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठ)

हे मध्यम कालावधीचे (150-160 दिवस) वाण कमी पावसातही दुष्काळ सहन करते. मराठवाडा आणि विदर्भासाठी आदर्श वाण. प्रति हेक्टर 18-22 क्विंटल उत्पादन देते.

2. PKV Tara (पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला)

मध्यम लवकर (140-150 दिवस) पक्व होणारे हे वाण उत्तर महाराष्ट्र आणि विदर्भासाठी उत्तम आहे. Wilt रोगाला प्रतिकारक आहे.

3. Phule Rajeshwari

मध्यम कालावधी (150-165 दिवस) असलेले हे वाण महाराष्ट्रात सर्वाधिक पेरले जाणारे वाण आहे. आंतरपिकासाठीही उत्तम. प्रति हेक्टर 20-25 क्विंटल उत्पादन.

4. BDN-711 (वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ)

मराठवाड्यासाठी खास शिफारसीत. 165-175 दिवसांत पक्व होणारे हे वाण कमी पावसातही चांगले उत्पादन देते.

5. ICPL-87 (लवकर पक्व)

हे वाण 120-130 दिवसांत तयार होते. उशिरा पेरणी झाल्यास हे वाण सर्वात योग्य आहे. प्रति हेक्टर 18 ते 20 किलो बियाणे लागते.

मुगाचे चांगले वाण कोणते? (2026 खरीप हंगाम)

2026 मध्ये कमी पाऊस असताना मूग हे सर्वात कमी जोखमीचे पीक आहे. 60-70 दिवसांत हाती येते आणि कमी पाण्यावर चांगले उत्पादन देते.

1. Kopargaon-1 (AKM-9904)

60-65 दिवसांत तयार होणारे हे वाण महाराष्ट्रभर लोकप्रिय आहे. प्रति एकर 3-4 क्विंटल उत्पादन. Yellow Mosaic रोगाला सहनशील.

2. Phule M-2 (AKM-8803)

PDK विद्यापीठाने शिफारस केलेले हे वाण 62-68 दिवसांत पक्व होते. उत्पादन चांगले असून कमी पाण्यात टिकते.

3. BM-4 (बदनापूर)

मराठवाड्यासाठी विशेष शिफारसीत. 65 दिवसांत तयार. दुष्काळाला चांगला सामना करतो.

4. PDKV Green Gold

नवीन वाण असून कमी पावसात आणि उशिरा पेरणीतही चांगले उत्पादन देते. प्रति एकर 4-5 क्विंटल उत्पादन.

उडीदाचे कोणते वाण निवडावे? (2026 साठी शिफारस)

उडीद हेही 2026 मध्ये कमी पाऊस असताना योग्य पर्याय आहे. मुगाप्रमाणेच 65-75 दिवसांत हाती येते.

1. TAU-1 (Dr. PDKV Akola)

हे कमी पावसासाठी आणि हलक्या जमिनीसाठी सर्वोत्तम वाण आहे. 65-70 दिवसांत पक्व होते. प्रति एकर 3-4 क्विंटल उत्पादन.

2. Phule Uttara (BAUS-10)

महाराष्ट्रात सर्वाधिक पेरले जाणारे उडीद वाण. Leaf Curl रोगाला प्रतिकारक. 70-75 दिवसांत तयार होते.

3. PU-31

मराठवाडा व विदर्भासाठी शिफारसीत. कमी पावसातही चांगले उगवते. 68-72 दिवसांत पक्व होते.

4. Krishna (UPU-2)

सुरुवातीच्या दुष्काळाला तग धरणारे वाण. उशिरा पेरणीसाठी उत्तम पर्याय.

जर जुलैच्या दुसऱ्या आठवड्यापर्यंत म्हणजेच 15 जुलैनंतर पेरणी होत असेल, तर 2026 मध्ये कमी पाऊस असताना खालील वाण निवडावेत:

1. सोयाबीन: JS 95-60 (82-88 दिवस) – लवकर पक्व होणारे सर्वोत्तम वाण

2. मूग: Kopargaon-1 किंवा BM-4 (60-65 दिवस) – सर्वात कमी कालावधी

3. उडीद: TAU-1 (65-70 दिवस) – कमी पाण्यात उत्तम

4. तूर: ICPL-87 (120-130 दिवस) – उशिरा पेरणीसाठी एकमेव लवकर वाण

महत्त्वाचे: 15 जुलैनंतर सोयाबीन पेरणे धोकादायक ठरू शकते कारण पक्वतेच्या वेळी पाऊस नसेल. अशावेळी मूग किंवा उडीद हेच पीक घेणे सर्वात सुरक्षित आहे.

कमी पावसात शेतात काय करावे – Step-by-Step मार्गदर्शन

Step 1: IMD च्या mausam.imd.gov.in या संकेतस्थळावर जिल्ह्यानुसार पावसाचा अंदाज तपासा.

Step 2: आपल्या जमिनीचा प्रकार ओळखा – हलकी, मध्यम की भारी जमीन.

Step 3: किमान 80-100 मिमी पाऊस झाल्यावरच पेरणी करा, आधी नाही.

Step 4: बियाण्यावर Rhizobium + PSB जैविक खते लावा, यामुळे उगवण चांगली होते.

Step 5: BBF (Broad Bed and Furrow) तंत्राने पेरणी करा – पाण्याचा साठा जास्त होतो.

Step 6: उतारास आडवी पेरणी करा – जमिनीतील ओलावा टिकतो.

Step 7: मल्चिंग (पालापाचोळ्याचे आच्छादन) करा – जमिनीतून पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होते.

Step 8: जिल्हा कृषी विभागाशी संपर्क साधा आणि बियाणे संच योजनेचा लाभ घ्या.

पात्रता आणि कागदपत्रे – बियाणे संच योजना 2026

• महाराष्ट्र राज्यातील रहिवासी शेतकरी असणे आवश्यक
• 7/12 उतारा (जमीन नोंद)
• आधार कार्ड
• बँक पासबुक (DBT साठी)
• रहिवासी दाखला
• मोबाईल नंबर (OTP पडताळणीसाठी)
• महाDBT पोर्टलवर नोंदणी: mahadbt.maharashtra.gov.in

FAQ – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न