हिवाळ्यात जनावरांची काळजी आणि व्यवस्थापन
हिवाळ्याच्या दिवसांत थंड वातावरणामुळे जनावरांच्या आरोग्यावर मोठा परिणाम होतो. योग्य व्यवस्थापनाच्या अभावामुळे दूध उत्पादन कमी होणे, श्वसनाचे आजार होणे, आणि आजारांची शक्यता वाढते. यासाठी थंडीत शास्त्रीय पद्धतीने जनावरांची काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
हिवाळ्यातील थंडीमुळे होणाऱ्या समस्या
थंड हवामानात जनावरांच्या शरीराचे तापमान राखणे कठीण होते. यामुळे त्यांचे शरीर उष्णता टिकवण्यासाठी अतिरिक्त ऊर्जा खर्च करते. जर आहार योग्य नसेल, तर ते अशक्त होतात, दूध उत्पादन घटते, आणि आजारांचा धोका वाढतो.
प्रमुख आरोग्य समस्या:
श्वसनसंस्थेचे आजार: खोकला, सर्दी, आणि न्यूमोनिया.
दुग्ध उत्पादन घट: थंडीत ऊर्जा आणि पोषणाअभावी दूध कमी होते.
उष्णतेची कमतरता: शरीरातील उष्णता टिकवण्यासाठी योग्य आहाराची गरज असते.
गोठ्याचे व्यवस्थापन
थंड वाऱ्यापासून संरक्षण
जनावरांच्या गोठ्यामध्ये थंड वाऱ्याचा प्रवेश टाळण्यासाठी पडदे लावावेत. गरम बल्ब लावून तापमान नियंत्रित ठेवावे.
सूर्यप्रकाशाचा उपयोग
थंडीच्या दिवसांत जनावरांना उन्हात ठेवण्याची व्यवस्था करावी. सूर्यप्रकाशामुळे त्यांना आवश्यक जीवनसत्त्व ड मिळते, ज्यामुळे हाडे आणि रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत होतात.
वायुवीजनाचे महत्त्व
गोठ्यामध्ये वायुवीजन व्यवस्थित असले पाहिजे, परंतु थंड वाऱ्याचा प्रवेश रोखणे आवश्यक आहे.
आहार व्यवस्थापन
थंड हवामानातील आहार गरजा
थंडीमध्ये जनावरांना त्यांच्या सामान्य आहाराच्या तुलनेत ८-२५% अधिक खाद्य लागते. हे अतिरिक्त खाद्य शरीरात उष्णता निर्माण करते.
प्रथिनेयुक्त आहार: शेंगदाणा पेंड, सोयाबीन, आणि मोहरीची पेंड आवश्यक आहे.
हिरवा चारा: बरसीम, ल्युसर्न यांसारखा हिरवा चारा पोषक असतो.
कोरडा चारा: कोरडे गवत जनावरांच्या पचनक्रियेसाठी उपयुक्त ठरते.
कोमट पाण्याचा वापर
थंडीत जनावरांना कोमट पाणी द्यावे, जेणेकरून त्यांची पचनक्रिया व्यवस्थित राहील. दररोजच्या पाण्यामध्ये ५०-१०० ग्रॅम खडे मीठ मिसळल्यास पाण्याचे प्रमाण वाढते आणि आजारांपासून संरक्षण होते.
गुळाचा समावेश
कोमट पाण्यात ५०-१०० ग्रॅम गूळ मिसळून दिल्यास जनावरांचे शरीर उबदार राहते.
लसीकरणाचे महत्त्व
हिवाळ्यातील थंड हवामानामुळे संसर्गजन्य आजारांचा धोका वाढतो. लाळ्या खुरकूत, न्यूमोनिया, घटसर्प यांसारख्या आजारांपासून संरक्षणासाठी लसीकरण करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
लसीकरण हिवाळ्याच्या सुरुवातीला करावे.
जनावरांच्या आरोग्यावर लक्ष ठेवून वेळोवेळी पशुवैद्यकाशी संपर्क साधावा.
वासरांची विशेष काळजी
उबदार गोठा
लहान वासरांच्या गोठ्याला पॉलिथिनने झाकून ठेवावे किंवा जास्त क्षमतेचे बल्ब लावावेत.
आहार व आरोग्य
कोमट पाणी आणि पुरेशा प्रमाणात चीक द्यावे.
वासरांना दररोज १-२ तास उन्हात फिरवावे, जेणेकरून त्यांचे आरोग्य सुधारेल.
जंतनाशक द्यावे आणि परोपजीवींचा प्रादुर्भाव असल्यास योग्य उपचार घ्यावेत.
स्वच्छता व्यवस्थापन
पाण्याचा पुरवठा
ताजे आणि कोमट पाणी नेहमी उपलब्ध करून द्यावे. पाणी पिण्यासाठी योग्य प्रकारे स्वच्छता राखणे आवश्यक आहे.
गोठ्याची स्वच्छता
गोठा नेहमी स्वच्छ ठेवावा. गोचीड, परोपजीवी, आणि संसर्गजन्य रोग टाळण्यासाठी योग्य प्रतिबंधात्मक उपाय करावेत.
थंडीपासून बचावासाठी इतर उपाय
जनावरांना नेहमी उबदार ठिकाणी ठेवावे.
त्यांच्या शरीराला तापमान टिकवण्यासाठी कापड किंवा गोधडीसारख्या वस्त्रांनी झाकावे.
थंडीच्या काळात जनावरांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवावे आणि त्यांना मोकळ्या हवेत फिरण्यासाठी संधी द्यावी.
निष्कर्ष
हिवाळ्यातील योग्य व्यवस्थापनाने जनावरांचे आरोग्य, दुग्ध उत्पादन, आणि रोगप्रतिकारक शक्ती टिकवून ठेवता येते. गोठ्याचे तापमान, आहार, स्वच्छता, आणि लसीकरण याकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. योग्य व्यवस्थापनामुळे थंडीमुळे होणारे नुकसान टाळता येते, आणि जनावरांची उत्पादकता वाढते.
